Istanboel, Turkije – Wanneer onderzoeken door Al Jazeera en andere media in 2024 onthulde dat aan Israël gekoppelde kunstmatige intelligentie (AI)-systemen zoals Lavender en Gospel hadden bijgedragen aan het genereren van duizenden militaire doelen in Gaza. Critici waarschuwden dat oorlogvoering een nieuw tijdperk binnenging – een tijdperk dat niet alleen wordt aangedreven door soldaten en bommen, maar ook door algoritmen, data en surveillancetechnologie.
Toen, in september 2024, explodeerden duizenden semafoons en walkietalkies die door leden van Hezbollah werden gebruikt bij gecoördineerde aanvallen in Libanon, die algemeen werden toegeschreven aan Israëlische inlichtingenoperaties die gewone communicatieapparatuur in wapens hadden veranderd.
En vorig jaar gaf de berichtgeving van Al Jazeera ook aanleiding tot bezorgdheid het gebruik van cloud- en data-infrastructuur verbonden met grote Amerikaanse technologiebedrijven in Israëlische surveillanceoperaties waarbij Palestijnen betrokken zijn.
Voor een groeiend aantal wetenschappers, economen en politieke denkers weerspiegelen dergelijke ontwikkelingen meer dan alleen de veranderende aard van conflicten. Ze laten zien hoe macht in de moderne wereld steeds meer wordt uitgeoefend, niet alleen door middel van militair geweld, maar ook door middel van technologie, financiën en controle over informatie.
Dat argument heeft bredere debatten over dekolonisatie nieuw leven ingeblazen – een term die historisch geassocieerd wordt met de ontmanteling van Europese rijken na de Tweede Wereldoorlog, toen landen in Azië, Afrika en het Midden-Oosten formeel onafhankelijk werden.
Maar veel voorstanders van wat de ‘dekoloniale theorie’ wordt genoemd – een denkrichting die stelt dat systemen van macht en hiërarchie uit het koloniale tijdperk nog steeds de moderne politiek, economie en kennis bepalen – beweren dat koloniale machtsstructuren nooit volledig zijn verdwenen. In plaats daarvan zijn ze geëvolueerd en hebben ze zich ingebed in mondiale financiële systemen, technologieplatforms, medianetwerken en zelfs in de productie van kennis zelf.
De afhankelijkheid van landen in het Mondiale Zuiden van westerse technologie, digitale infrastructuur en mondiale markten kan nieuwe vormen van politieke en economische kwetsbaarheid creëren, vooral in het Mondiale Zuiden.
“Er is misschien een generatie opgegroeid die gelooft dat ze nooit kolonialisme of uitbuiting hebben meegemaakt”, vertelde Esra Albayrak, bestuursvoorzitter van de NUN Foundation for Education and Culture en dochter van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, aan Al Jazeera tijdens het World Decolonization Forum in Istanbul op 11 en 12 mei.
“Maar mentaal leven ze misschien nog steeds onder koloniale invloed.”
De oorlog in Gaza markeerde een keerpunt, zegt Albayrak, en zette de schijnwerpers op de manier waarop internationale principes niet op gelijke wijze worden toegepast. Mondiale instellingen zijn er tot nu toe niet in geslaagd een einde te maken aan wat veel landen en rechtengroepen hebben omschreven als genocide tegen de Palestijnen.
“De wereld luidt alarm en we kunnen het ons niet langer veroorloven er onverschillig tegenover te blijven”, zei ze.
Een techno-feodaal tijdperk
Albayrak stelt dat een handvol technologiebedrijven opkomt als nieuwe, onzichtbare machtscentra, die bepalen hoe informatie wordt geproduceerd, verspreid en geconsumeerd in het digitale tijdperk.
Ze beschrijft de digitale sfeer als het domein van wat zij ‘toekomstig kolonialisme’ noemt, en waarschuwt dat AI-systemen die grotendeels zijn getraind op op het Westen gerichte data de bestaande mondiale ongelijkheid dreigen te versterken.
“Wanneer AI-systemen worden beheerd door deze technologiebedrijven en worden getraind op basis van westerse bronnen, lopen ze het risico de hiërarchieën uit het verleden mee te nemen naar de digitale wereld van morgen, omdat ze nu over gepersonaliseerde gegevens beschikken en de identiteit onderdrukken”, aldus Albayrak.
Hiermee bedoelt ze dat de meeste grote AI-modellen nog steeds grotendeels zijn getraind op Engelstalige en westerse data – een patroon dat volgens critici het risico met zich meebrengt dat niet-westerse talen, culturen en perspectieven buitenspel worden gezet.
Op sociale-mediaplatforms hebben algoritmen de neiging sommige conflicten te versterken, terwijl ze andere bijna onzichtbaar maken, waardoor ze effectief vormgeven aan wat miljarden gebruikers online zien, bespreken en onthouden.
Walter D Mignolo, hoogleraar aan de Duke University, betoogt dat, hoewel wat wij historisch gezien als ‘formeel kolonialisme’ wellicht grotendeels zijn geëindigd, systemen van westerse dominantie voortduren via economie, cultuur, technologie en kennisproductie.
“De kolonialiteit is nog niet voorbij. Het is over de hele wereld”, zei Mignolo, met het argument dat moderne ideeën over ontwikkeling en vooruitgang vaak tot gevolg hebben dat samenlevingen onder druk worden gezet om zich aan de westerse normen te conformeren.
In plaats van zich eenvoudigweg tegen deze systemen te verzetten, zei hij, moeten samenlevingen een manier vinden om ‘opnieuw te bestaan’ door de intellectuele en culturele autonomie opnieuw op te bouwen buiten de dominante mondiale kaders.
Kolonisten in het financiële tijdperk
Uit het Global Debt Report van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) uit maart 2026 blijkt dat 44 landen met ernstige schuldenlasten kampen, vaak verergerd door mondiale conflicten, waardoor sommige regeringen gedwongen worden meer uit te geven aan rentebetalingen dan aan gezondheidszorg of onderwijs.
Dit is geen nieuw fenomeen, aangezien de ontwikkelingslanden al decennialang gebukt gaan onder het gewicht van de buitenlandse schulden.
Maar de Britse politiek econoom en auteur Ann Pettifor vertelde Al Jazeera dat moderne vormen van overheersing nu steeds meer ingebed zijn, niet in imperiums of natiestaten, maar in financiële systemen die buiten democratisch toezicht opereren.
Pettifor wijst op de groeiende invloed van ‘schaduw’-banknetwerken – financiële instellingen die grotendeels buiten de traditionele bankregels opereren – en gigantische vermogensbeheerders zoals BlackRock, die $13 biljoen aan activa beheert.
Een groot deel van de mondiale financiële architectuur functioneert nu grotendeels buiten de regelgevende controle van overheden, inclusief die van de westerse staten zelf.
“Dit is geen staat die andere staten koloniseert”, zei Pettifor. “Dit is het financiële systeem dat de hele wereld koloniseert, inclusief mijn land en de VS.”
Ze stelt dat gekozen regeringen steeds meer moeite hebben om de belangrijkste economische realiteiten – van de energieprijzen tot de grondstoffenmarkten – onder controle te krijgen, omdat deze systemen worden gedicteerd door mondiale financiële actoren die veel verder gaan dan de publieke verantwoordelijkheid.
In Nigeria bijvoorbeeld, zegt Pettifor, blijven pogingen om de binnenlandse raffinagecapaciteit uit te breiden onder druk staan van internationale financiële instellingen en mondiale energiemarkten om de brandstofprijzen gebonden te houden aan de mondiale markten en afhankelijk te blijven van geïmporteerde geraffineerde olieproducten, ondanks de enorme oliereserves.
Gecoördineerde samenwerking tussen ontwikkelingslanden kan nodig zijn om de dominantie van op het Westen gerichte financiële systemen aan te vechten, zegt Pettifor, wijzend op de groeiende inspanningen in delen van West-Afrika om uitbreiding van de regionale raffinagecapaciteit en de afhankelijkheid van geïmporteerde brandstof verminderen. Toch kunnen dergelijke ambities cruciale sectoren ook afhankelijk laten van de beslissingen en de invloed van een klein aantal krachtige particuliere actoren.
Mondiale financiële markten, door algoritmen aangedreven platforms en door het buitenland gecontroleerde digitale infrastructuur bepalen steeds meer het dagelijks leven – van brandstof- en voedselprijzen tot de informatie die mensen online consumeren en de technologieën waarvan overheden en samenlevingen afhankelijk zijn, zeggen waarnemers.
Een ‘meesterschapscomplex’
Nu oorlogen steeds meer worden beïnvloed door AI, digitale infrastructuur en financiële afhankelijkheid, richten debatten over kolonisatie zich minder op territoriale controle en meer op wie de energieprijzen, leensystemen, toegang tot technologie en de informatiestroom over de grenzen heen beïnvloedt, zeggen waarnemers.
Albayrak trekt een parallel tussen de huidige debatten over technologie en wereldmacht en Rudyard Kiplings gedicht uit 1899, ‘The White Man’s Burden’, gepubliceerd toen de VS de controle over de Filippijnen overnamen na de Spaans-Amerikaanse oorlog. Het gedicht omschreef de koloniale expansie als een morele verplichting om andere samenlevingen te ‘beschaven’, in plaats van als een uitoefening van overheersing.
Albayrak zei dat dergelijke sporen van een ‘meesterschapscomplex’ vandaag de dag nog steeds bestaan, zij het in verschillende vormen – niet noodzakelijkerwijs door militaire bezetting, maar door technologische, financiële en informatieve invloed.
Maar wat de wereld werkelijk nodig heeft, zo betoogt zij, is een mondiale orde die niet op hiërarchie is gebouwd, maar op gedeelde verantwoordelijkheid.
“De last moet collectief aan de mensheid toebehoren.”
