Het heet Minamitorishima, en het is een klein atol in de Stille Oceaan. Het is een van de meest afgelegen eilanden ter wereld Japans uitgestrekte archipel, zozeer zelfs dat het bijna 2.000 kilometer ten zuidoosten van Tokio ligt. Toch kan uit de diepten van de omringende zeeën een enorm geschenk voor de economie van het land voortkomen.
Het is daar, zo diep als 6.000 meter onder de zee, dat een groep Japanse onderzoekers slaagde in een werkelijk onmogelijke missie: het terugwinnen van sedimenten die zeldzame aardmetalen uit een van de meest veelbelovende onderwaterafzettingen die de afgelopen jaren zijn ontdekt.
Deze prestatie zal de rol van Japan in de steeds crucialere zeldzame aardmetalensector, een centraal element in de economie, versterken handelsoorlog tussen China en de Verenigde Staten. Japan is inderdaad het enige grote industrieland dat, hoewel het gedeeltelijk kwetsbaar blijft, erin is geslaagd zijn afhankelijkheid van Peking aanzienlijk te verminderen.
De ‘Mission Impossible’ in de Pacifische zeebodem
De Minamitorishima-operatie, uitgevoerd met het wetenschappelijke diepzeeboorschip Chikyuvertegenwoordigt ’s werelds eerste poging om op zulke diepten monsters te nemen.
De Japanse regering noemde het resultaat “een belangrijke mijlpaal in termen van economische veiligheid en algemene maritieme ontwikkeling”, en benadrukte dat doorlopende analyses nu de precieze hoeveelheid en kwaliteit van de elementen in de geëxtraheerde monsters zullen moeten bepalen. Maar afgezien van het technische aspect is de waarde van de onderneming vooral van strategische aard.
Zeldzame aardmetalen zijn een groep van 17 metalen die cruciaal zijn voor geavanceerde technologieën. Ze gaan naar de productie van krachtige magneten voor elektrische voertuigen, windturbines, elektronische apparaten, halfgeleiders, radarsystemen, raketten en meer. Elementen zoals dysprosium en yttriumwaarvan het gebied rond Minamitorishima geschatte reserves van respectievelijk 730 en 780 jaar consumptie bevat, zijn kritische materialen geworden voor de moderne industrie en defensie. Volgens sommige schattingen zou de Japanse onderzeeërafzetting meer dan 16 miljoen ton zeldzame aardmetalen kunnen bevatten, waardoor het de op twee na grootste reserve ter wereld zou kunnen worden.
De schok van 2010 en de strategische verandering
De race van Tokio naar zelfvoorziening in de mijnbouw is niet vandaag begonnen. Het heeft zijn wortels in 2010, toen een diplomatieke crisis met Peking de Japanse kwetsbaarheid botweg blootlegde.
Na een incident tussen een Chinese vissersboot en twee Japanse kustwachteenheden nabij de Senkaku-eilanden blokkeerde China de export van zeldzame aardmetalen naar Japan gedurende ongeveer twee maanden. Destijds was Tokio voor meer dan 90 procent van de import van deze materialen afhankelijk van Peking. Het embargo veroorzaakte paniek in alle sectoren, vooral in de automobielsector, en de mondiale prijzen van zeldzame aardmetalen stegen binnen een jaar vertienvoudigd.
Die crisis betekende een strategische schok. In tegenstelling tot andere geïndustrialiseerde landen, die de episode in die jaren als een beperkte of tijdelijke spanning beschouwden, interpreteerde Tokio het als een structureel signaal. Een te grote afhankelijkheid van één enkele leverancier, bovendien een regionale rivaal, vormde een existentieel risico voor een geavanceerde en sterk geïndustrialiseerde economie.
Sindsdien heeft Japan zijn strategie radicaal gewijzigd. De regering lanceerde een buitengewoon pakket maatregelen: investeringen in technologieën om het gebruik van zeldzame aardmetalen terug te dringen, de ontwikkeling van alternatieve materialen, het verbeteren van recycling, het verwerven van belangen in mijnen in het buitenland – vooral in Australië, met steun aan de Lynas Group – en het aanleggen van strategische voorraden.
Als gevolg van dit beleid is de afhankelijkheid van Japan van China gestaag afgenomen. De afgelopen jaren is de 50 procent gestegen, een niveau dat geen enkel ander land heeft kunnen evenaren. De beslissende factor voor het succes van de strategie was de geïntegreerde aanpak.
Japan heeft niet alleen nieuwe leveranciers gezocht, maar heeft ook op meerdere fronten tegelijkertijd gewerkt. Japanse bedrijven hebben, met steun van de overheid, geïnvesteerd in de ontwikkeling van magneten die minder dysprosium gebruiken. Tegelijkertijd zijn onderzoeksprogramma’s op het gebied van alternatieve materialen gepromoot. Dit aspect is van cruciaal belang: het verminderen van de afhankelijkheid betekent niet alleen het veranderen van leveranciers, maar ook het verminderen van de structurele behoeften.
Voorraad, innovatie en concurrentievoordeel
Een andere belangrijke factor is volgens analisten de voorraad. De Japanse regering heeft strategische reserves van zeldzame aardmetalen gecreëerd om eventuele tijdelijke verstoringen van de aanvoer te verzachten. Deze ogenschijnlijk eenvoudige keuze vereist echter een langetermijnvisie en de beschikbaarheid van kapitaal die niet alle landen hebben willen of kunnen mobiliseren. Voorraden nemen de afhankelijkheid niet weg, maar bieden kostbare tijd in het geval van een schok, waardoor de industrie zich kan aanpassen zonder onmiddellijke sluitingen.
Aan deze elementen wordt nog een structureel kenmerk van de Japanse economie toegevoegd: de hoge technologische integratie. Japan is niet alleen een importeur van zeldzame aardmetalen, maar ook een geavanceerde speler in de transformatie ervan naar componenten met een hoge toegevoegde waarde. Deze expertise heeft innovatie en vermindering van de intensiteit van het gebruik van kritische materialen mogelijk gemaakt. Met andere woorden: het vermogen om meer te doen met minder is een concurrentievoordeel geworden.
