De ijsbeer video heeft miljoenen views. Zet een beklijvende pianopartituur op die alomtegenwoordig is geworden TikToktoont het een eenzame beer die tussen steeds verder weg gelegen ijsschotsen zwemt. Het commentaargedeelte loopt over van tienerverdriet, woede en hulpeloosheid.
Naast mijn laptopscherm ligt het nieuwste rapport van het Intergouvernementeel Panel over Klimaatverandering (IPCC). Hetzelfde onderwerp, ander universum. De afgemeten taal van de klimaatwetenschap staat in schril contrast met de rauwe emoties die die TikTok oproept. Beide bevatten een kern van waarheid, maar ook fundamenteel verschillende frequenties van menselijk begrip.
Gen Z, de eerste generatie die hun vroegste jaren in het smartphonetijdperk doorbracht, heeft een fundamenteel andere relatie met de waarheid ontwikkeld.
Vanaf 2010 begonnen onderzoekers in meerdere landen een scherpe toename van angst, depressie, eenzaamheid, zelfbeschadiging en sociale terugtrekking bij adolescenten te documenteren. Grootschalige onderzoeksgegevens uit de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Canada, Australië en Europa lieten soortgelijke trendlijnen zien die tussen 2012 en 2014 opdoken. De timing kwam vrijwel precies overeen met het moment waarop smartphones, camera’s aan de voorkant en algoritmisch gestuurde inhoudsplatforms de dominante knooppunten van het sociale leven van adolescenten werden.
Uit onderzoek met gegevens uit de langlopende Youth Risk Behavior Survey van de Centers for Disease Control and Prevention, de Monitoring the Future-studie van de Universiteit van Michigan en parallelle internationale datasets op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg blijkt dat tienermeisjes een sterke stijging vertonen in depressieve symptomen, slaapverstoring en gevoelens van aanhoudend verdriet en hopeloosheid. Onderzoekers documenteerden ook een afname van face-to-face sociale interactie, naast een dramatische toename van de tijd die aan online interactie wordt besteed.
Maar de diepere transformatie was niet alleen maar psychologisch. Het was cultureel en cognitief. Terwijl het sociale leven migreerde naar platforms die waren geoptimaliseerd voor betrokkenheid, zichtbaarheid en emotionele reacties, werden waarheidsvragen steeds meer gefilterd door identiteit, emotie en sociale validatie in plaats van door langzamere institutionele systemen van bewijs, autoriteit en debat. Sociale media veranderden niet alleen wat jongeren consumeerden, maar veranderden ook de manier waarop ze de werkelijkheid verwerkten. Die verschuiving, van gedeelde publieke waarheid naar gepersonaliseerde en algoritmisch versterkte waarheid, staat centraal in de toekomst van de waarheid.
‘Onze realiteit’, zegt Emma Lembke, ‘wordt gevormd door een op winst gerichte aandachtseconomie die betrokkenheid belangrijker vindt dan welzijn.’ Lembke is directeur van Gen Z Advocacy bij het Sustainable Media Center, een non-profitorganisatie waar ik leiding aan geef en die een intergenerationeel bestuur samenbrengt om kinderen te beschermen tegen de schade van sociale media. Ze heeft jarenlang jongeren rond deze kwesties georganiseerd, platformgedrag gevolgd en coalities opgebouwd tussen onderzoekers, advocaten en jeugdactivisten. Voor haar is dit geen abstracte dreiging. Het is het dagelijks leven van haar generatie.
Het gevaar is niet langer alleen maar desinformatie. Dankzij AI is het nu mogelijk om nep-werkelijkheden op grote schaal te vervaardigen. Deepfake-video’s, gekloonde stemmen en valse nieuwsverhalen vervagen de grens tussen wat echt is en wat niet, sneller dan de samenleving zich kan aanpassen.
Volledig door AI gegenereerde persona’s, met gezichten, stemmen, achtergrondverhalen en miljoenen volgers, zijn al actief op Instagram en TikTok, niet te onderscheiden van menselijke beïnvloeders. Gen Z heeft dit probleem niet gecreëerd. Zij hebben het geërfd. En ze navigeren er zonder kaart, in feeds die niet verplicht zijn hen te vertellen wat echt is. Voor Gen Z, wiens begrip van de wereld al wordt gefilterd door algoritmische feeds, komt de werkelijkheid zelf vaak vooraf samengesteld, emotioneel geoptimaliseerd en computationeel versterkt aan.
Scott Galloway, professor aan de Universiteit van New York en mediacriticus, is bot geweest over de manier waarop AI en algoritmische platforms de waarheid voor Generatie Z hervormen. Hij stelt dat AI-aangedreven platforms zoals Facebook en TikTok niet alleen maar sociale netwerken zijn. Ze zijn invloedsmotoren geworden die in staat zijn vorm te geven aan wat miljoenen jonge mensen zien, geloven, vrezen en uiteindelijk als reëel accepteren.
Centraal in de kritiek van Galloway staat het idee dat betrokkenheid het menselijk oordeel heeft vervangen als het organiserende principe van informatie online. Platforms zijn niet geoptimaliseerd voor nauwkeurigheid, empathie of discussie, maar voor aandacht en emotionele reacties. “Ze verkennen niet de echte wereld; ze verkennen niet wat het beste aan ons is”, zei hij tijdens een panel met Lembke in het Sustainable Media Center. “Ze crawlen het commentaargedeelte.”
Die spanning tussen emotionele ervaring en feitelijke waarheid is vooral zichtbaar rond klimaatverandering. Klimaatactivist Xiye Bastida, een van de meest zichtbare stemmen van Gen Z in de mondiale klimaatbeweging, heeft betoogd dat sociale media jongere gebruikers in staat stellen de klimaatverandering te ervaren via menselijke verhalen en verhalen uit de eerste hand, waardoor een emotioneel begrip van de crisis ontstaat dat heel anders aanvoelt dan alleen het lezen van wetenschappelijke rapporten.
