Philip Glass wordt pas eind januari 90. Maar het Glasjaar is officieel al van start gegaan, met deze maand twee merkwaardig verhelderende projecten.
De Opera van Parijs heeft een schokkende nieuwe “noir”-productie opgezet van Glass’ lichtgevende “Satyagraha” die het bedrijf nu heet streamen (na een korte vertraging dankzij een typisch Franse staking) tot 24 mei. Het bevat een opzienbarend optreden van Anthony Roth Costanzo dat de Amerikaanse countertenor aanzienlijk verheft tot de kleine gelederen van een van ’s werelds belangrijkste zangers.
Ondertussen gaf UC Santa Barbara Arts & Lectures de opdracht voor ‘Philip Glass and the Poets’, dat was gewijd aan een over het hoofd gezien maar onthullend aspect van wat Glass groot maakt: zijn gehechtheid aan een repetitieve, dwalende muziekstijl die misschien nergens heen lijkt te gaan, maar die een sfeer creëert waarin van alles en nog wat kan gebeuren. De première was zondagavond in Campbell Hall met lezingen van performancekunstenaar Taylor Mac, in flamboyante drag, en de ongespannen danseres/choreografe Lucinda Childs.
In beide gevallen richten deze evenementen zich op de werking van muziek en tekst. Glass heeft een aanzienlijke hoeveelheid pure muziek geschreven voor een breed scala aan instrumentale krachten uit meerdere genres en culturen. Hij zou wel eens een record kunnen hebben voor de omvang van zijn samenwerkingen. Robert Wilson, Woody Allen, David Bowie, Ravi Shankar, Fody Musa Suso, Allen Ginsberg, Gustavo Dudamel, Jerome Robbins, Gidon Kremer, Martin Scorsese, Brian Eno, David Henry Hwang, Leonard Cohen, de Dalai Lama – de lijst gaat maar door.
Met Ginsberg trad Glass op als de heteroman. Hij begon een optreden met Glass aan de piano, waardoor Ginsbergs bloemrijke beelden een innemende kwaliteit van rustig plezier verleenden. Geleidelijk aan zouden Ginsbergs tekst en manier van doen uitgroeien tot een van aangrijpende spirituele en seksuele extase, terwijl Glass altijd koel bleef.
Het effect was echter niet dat Glass en Ginsberg zich in twee verschillende werelden bevonden, maar dat Glass Ginsberg de ruimte gaf voor uitgestrektheid, terwijl luisteraars de toestemming kregen om Ginsberg naar onverwachte uitersten te volgen.
Het UCSB-evenement was elegant. De pianist was de componist Timo Andres, die tevens een van de deelnemers is aan een reizende Glass etudes-show. Leden van het San Francisco Girls Chorus deden mee aan twee nummers. Het begon met Childs, die danser, choreograaf en voordrager was in Glass’ ‘Einstein on the Beach’, en fragmenten deelde uit dat baanbrekende Glass/Wilson muziektheatermeesterwerk.
Op 85-jarige leeftijd heeft Childs de laatste tijd op elegante wijze opera geënsceneerd (waaronder nog een recente ‘Satyagraha’ in Frankrijk), waarbij hij stukjes ‘Einstein’-tekst van Christopher Knowles reciteert. Je luistert naar dj’s op de radio in New York City uit de jaren 80; je winkelt in de supermarkt; je voelt de aarde bewegen – het is allemaal één. De voortreffelijke intonatie van Childs hapert nooit. In een wonderbaarlijke Einsteiniaanse wereld wil geen woord, geen beeld, geen emotie nadruk krijgen.
Ginsberg, die bijna dertig jaar geleden stierf, was moeilijk te volgen. In 2019, Patti Smit ging in dezelfde zaal de uitdaging aan en voegde er een nieuw randje aan toe. Mac’s aanpak was om een gevoel voor ironie toe te passen op de bekendste Glass/Ginsberg-samenwerking, ‘Wichita Vortex Sutra’. Ironie heeft weinig nut voor extase, maar Macs specialiteit is spektakel, en zijn langzame, zij het opzichtige, wijze gebruik van humor bracht een nieuwe meeslepende kwaliteit aan de tekst en de uitvoering.
Andres was de zachte lijm van de avond. Ook voerde hij Glass’ solo-etudes 13 en 16 uit. Theater zit Glass in het bloed, en theater kan zelfs zijn meest ontheatrale muziek inspireren, zoals zijn set van twintig solo-piano-etudes die de afgelopen jaren praktisch standaardrepertoire zijn geworden. De 17e etude was echter geïnspireerd door een Ginsberg-gedicht, ‘Magic Psalm’, op ontroerende wijze voorgelezen door Mac, die er ook een eigen gedicht aan toevoegde: ‘While Ginsberg Wept.’
Glas natuurlijk set veel tekst op muziek, soms met weinig stress en soms met robuuste melodie, maar in alle gevallen kwamen de woorden op de eerste plaats. Die robuustheid was zijn stijl met Cohen’s ‘Mother Mother’ en met ‘Father Death’s Blues’, waarin Ginsberg de dood prijst als ’s werelds grootste minnaar.
In ‘Like This’, uit de virtual reality van Glass/Wilson “Monsters van genade” Oorspronkelijk gecreëerd in 1998 aan de UCLA, verheerlijkt de 12e-eeuwse wervelende derwisj Turkse dichter Rumi het wonder van het sterven van liefde. Virtual reality schoot toen tekort in Royce Hall, maar de wonderbaarlijke schoonheid van Mac en Childs niet.
Kijkend naar de stroom van Parijs’ ‘Satyagraha’ na het schitterende (en mogelijk eenmalige) ‘Glass and The Poets’ deed de Lichtstad er behoorlijk donker uitzien. De opera wordt regelmatig behandeld als een uitbundige tentoonstelling van Gandhi’s volwassen worden in Zuid-Afrika, samen met de context van geweldloosheid zoals verwoord door Tolstoj, Rabindranath Tagore en Martin Luther King Jr. Het libretto is een bewerking van de Bhagavad Gita. De mix van werelden is duizelingwekkend en smeekt om pracht en praal.
In het Palais Garnier van de Opera van Parijs is het podium in deze productie grimmig en kaal, als een oefenruimte of een gevangenis. De personages dragen straatkleding uit de jaren 40. Het zijn geen historische figuren meer, ze worden niet genoemd. De sfeer is die van gewelddadige militaire onderdrukking.
De regie is in handen van choreografen Bobbi Jene Smith en Or Schraiber, die samen met Costanzo en bariton Davone Tines (ook in de cast) oprichters zijn van het experimentele AMOC (American Opera Company). De openbaring voor Parijs was om van ‘Satyagraha’ zowel een duistere politieke oefening als een emotionele dansopera te maken. Bovendien maakt Constanzo’s zwevende maar gevoelige countertenor Gandhi, oorspronkelijk een tenorrol, des te meeslepender.
Dit alles is in het begin moeilijk te aanvaarden. Maar de uitvoering is sensationeel. Hoe gewelddadig Gandhi’s zoektocht naar geweldloosheid ook wordt, de productie evolueert naar een onmogelijke glans, waardoor de opera iets wordt dat op een Passiespel lijkt. In Costanzo’s slotaria, ‘Gandhi’s Prayer’, laat hij een christelijke haat en verrukking voor onbezoedelde liefde achter zich.
Alles rondom Gandhi blijft grimmig, maar Costanzo’s stem en ogen gloeien met een bovennatuurlijke uitstraling.
Glass’ nieuwste werk wordt een van zijn grootste symfonieën en bevat een tekst van Lincoln ter ere van het 250-jarig jubileum van Amerika. Het werd gemaakt in opdracht van de National Symphony in het Kennedy Center in Washington, DC Altijd gevoelig voor tekst, maar Glass trok de première inwaarbij ik het gevoel had dat het huidige politieke karakter van het Kennedy Center niet langer de woorden van Lincoln weerspiegelt.
De Boston Symphony presenteert nu de première op 5 juli in Tanglewood. De symfonie zal vervolgens op 31 juli optreden op het Cabrillo Festival in Santa Cruz. In maart zal de symfonie het Los Angeles Philharmonic bereiken.
