Nog niet zo lang geleden was er reden om dat te geloven De Duivels misschien nooit meer gezien. Hoewel de film al in 1971 in de bioscoop werd uitgebracht – deed hij het vooral goed in Groot-Brittannië, waar hij de op vier na best scorende film van dat jaar was – was Ken Russells hysterisch gestileerde dramatisering van Ken Russell rond de millenniumwisseling een berucht 17e-eeuws Frans hekserijproces was praktisch verloren media.
Vreemd genoeg was de studio die de film maakte ook verantwoordelijk voor het onderdrukken ervan: nadat Warner Bros. de film in 1983 op een gecensureerde pan-en-scan VHS had uitgebracht, sloot Warner Bros. De Duivels weg, weigerde het uit te brengen in een volgend homevideo-formaat en sloeg aanbiedingen af van meerdere distributeurs die geïnteresseerd waren in het licentiëren ervan. De reden? Volgens Russell-biograaf Mark Kermodevonden leidinggevenden van de studio de film van Russell ‘onsmakelijk’.
Dat is sindsdien op zijn zachtst gezegd veranderd. Op 6 mei kondigde Warner Bros. aan dat het opnieuw zal worden uitgebracht De Duivels in oktober in de bioscoop via het nieuwe sublabel Warner Bros. Clockwork, geleid door voormalig Neon-marketingmanager Christian Parkes. Dit komt onmiddellijk na het nieuws dat Warner Bros.’ De nieuwe 4K-restauratie van de film, samengesteld uit het originele cameranegatief, gaat in première de Klassiekers-zijbalk op het filmfestival van Cannes dit jaar. Dat is verrassend genoeg, maar het grote nieuws is dat deze nieuwe 4K-restauratie 114 minuten zal duren.
Het optreden van Redgrave werd door critici afgedaan als ‘belachelijk’, wat natuurlijk betekent dat het geweldig is.
Warner Bros.
“En dan?” zou je kunnen vragen. Dit brengt ons terug bij de “onsmakelijke” opmerking. Vanaf het moment dat het voltooid was, De Duivels is onderworpen aan censuur en veroordeling, en is het doelwit van wat volgens haar tegenstanders een godslasterlijke mix is van seksualiteit en religie. (Om eerlijk te zijn zijn de verdedigers het daar waarschijnlijk mee eens; voor hen maakt de godslastering deel uit van de oproep.) De Katholieke Kerk veroordeelde de film vóór de release en riep het Filmfestival van Venetië op om hem uit de line-up te halen; dat lukte niet, maar de campagne maakte Warner Bros. zo bang dat de studio de film terugbracht tot 105 minuten voor de bioscooprelease.
Dankzij de inspanningen van mensen als Kermode – en Russells weduwe, Lisi Tribble Russell, die zich na zijn dood in 2011 heeft toegewijd aan het pleiten voor het werk van haar overleden echtgenoot – De Duivels is vertoond met sleutelreeksen die de afgelopen jaren zijn hersteld. (Het is ook met tussenpozen opgedoken op streamingdiensten sinds Shudder in 2017 voor het eerst over de rechten onderhandelde, maar nooit voor lang.) Interessant is dat deze nieuwe release van De Duivels duurt maar liefst drie minuten langer dan eerdere ‘ongesneden’ versies van de film, die ongeveer 111 minuten duren (een paar seconden duren, afhankelijk van de codering).
Dus wat is er hersteld? Voor zijn dood zei Russell dat hij hier en daar “een paar frames” uit de martelscènes van de film had verwijderd. Maar er zijn met name twee reeksen die knelpunten zijn geweest voor de censuur. De beruchtste daarvan is de ‘Verkrachting van Christus’, een seksueel waanzinnige, voor iedereen gefilmde film in de verhoogde barokke stijl van Russell, waarin een groep nonnen zich naakt uitkleedt en een standbeeld van Jezus aanvalt terwijl een priester goedkeurend toekijkt. Die scène duurde naar verluidt twee volle minuten. De andere is korter, maar even provocerend, waarin co-ster Vanessa Redgrave wordt gezien terwijl ze masturbeert met het verkoolde dijbeen van een man die ze eerder in de film beschuldigde van hekserij. (De “dijbeenscène” is teruggevonden en verschijnt in de 111 minuten durende versie van de film; het is niet grafisch, maar behoorlijk krankzinnig.)
Priester of niet, het zou zonde zijn om een snor zo luxueus als die van Oliver Reed uit de datingpool te halen.
Warner Bros.
Zelfs de delen van De Duivels die de censuur hebben overleefd, zijn provocerend, zoals de scène waarin Redgrave’s zuster Jeanne een visioen krijgt van de plaatselijke priester pater Grandier (Oliver Reed) – voor wie ze een verwrongen, nauwelijks onderdrukte lust koestert – terwijl Jezus Christus van het kruis komt.
Wat maakt het echt De Duivels Gevaarlijk is echter niet een individueel beeld, maar het contrast dat het schept tussen Grandier, die regelmatig zijn gelofte van celibaat verbreekt maar verder een goed mens is, en zuster Jeanne, die alle regels van de Kerk volgt, maar een hatelijk, kwaadaardig persoon is die anderen alleen maar pijn doet. In de visie van Russell zijn de Kerk en de Koning even corrupt, en staan beiden actief in de weg voor gelovigen om ware gemeenschap met God te bereiken. Je kunt dus zien wat de katholieke kerk daar misschien niet leuk aan vindt.
Het is in ieder geval een teken van de afnemende culturele invloed van de kerk De Duivels komt eindelijk uit in de bioscoop, en is een bewijs van de cultus die rond de film is gegroeid. In een persbericht prijst Clockwork deze nieuwe 4K aan als de “definitieve” versie van de film, en zegt in een persbericht dat de versie ervan “(referenties) de montage (Russell) particulier gebouwd in 2004” en “de onversneden en ongefilterde theatrale ervaring is die Russell zich altijd voor ogen had – en de eerste keer dat de film gerestaureerd en in 4K zal worden gepresenteerd.”
