MUXIMA, Angola — Paus Leo XIV herinnerde zondag aan het “verdriet en het grote lijden” dat de Angolezen eeuwenlang hebben moeten doorstaan, terwijl de Amerikaanse paus bad in een katholiek heiligdom op de plaats van een belangrijk knooppunt van de Afrikaanse slavenhandel tijdens de Portugese koloniale overheersing.
Leo reisde naar het Heiligdom van Mama Muxima, genesteld in de Angolese savana’s van baobabbomen aan de rand van de Kwanza-rivier. Het werd een belangrijk pelgrimsoord nadat gelovigen rond 1833 een verschijning van de Maagd Maria meldden.
Maar de Kerk van Onze-Lieve-Vrouw van Muxima werd oorspronkelijk aan het einde van de 16e eeuw door Portugese kolonisten gebouwd als onderdeel van een fortcomplex en werd een knooppunt in de slavenhandel. Het was de plek waar tot slaaf gemaakte Afrikanen werden verzameld om door Portugese priesters te worden gedoopt voordat ze werden gedwongen naar de haven van Luanda te lopen, ruim 110 kilometer (70 mijl) naar het noorden, om op schepen naar Amerika te worden gezet.
Leo, wiens eigen voorouders omvatten tot slaaf gemaakte mensen en slaveneigenaren baden de Rozenkrans in het heiligdom, een eenvoudige witgekalkte kerk met blauwe randen en een beeld van de Madonna erin. Sprekend in het Portugees herinnerde hij zich dat het hier was ‘waar eeuwenlang veel mannen en vrouwen hebben gebeden in tijden van vreugde en ook in momenten van verdriet en groot lijden in de geschiedenis van dit land.’
Hij verwees niet specifiek naar slavernij. Nadat hij de plannen had bekeken om op de plek een basiliek te bouwen, drong Leo er bij de naar schatting 30.000 mensen die zich buiten hadden verzameld op aan om ook “een betere, gastvrijere wereld te bouwen, waar geen oorlogen, geen onrechtvaardigheden, geen armoede en geen oneerlijkheid meer zijn.”
De geschiedenis van Muxima is emblematisch voor de rol van de Katholieke Kerk in de slavenhandel, de gedwongen doop van tot slaaf gemaakte mensen en wat sommige geleerden zeggen is de voortdurende weigering van de Heilige Stoel om Erken het volledig en maak er boete voor.
“Voor zwarte katholieken is het bezoek van paus Leo aan het Muxima-heiligdom een belangrijk moment van genezing”, zegt Anthea Butler, senior fellow bij het Koch Centre, Oxford University.
Ze merkte op dat veel zwarte katholieken katholiek zijn vanwege de slavernij en de ‘Code Noir’, die volgens haar vereiste dat slaven die door katholieke eigenaren waren gekocht, in de kerk moesten worden gedoopt.
“Anderen waren al katholiek toen ze vanuit Angola naar slavenkolonies werden verhandeld”, zegt Butler, een zwarte katholieke geleerde wiens moedersfamilie uit Louisiana komt, waar de voorouders van de paus ook hun wortels hadden.
De Portugese kolonisten van Angola werden aangemoedigd door richtlijnen uit de 15e eeuw het Vaticaan die hen het recht gaf om niet-christenen tot slaaf te maken.
In 1452 vaardigde paus Nicolaas V bijvoorbeeld de pauselijke bul Dum Diversas uit, die de Portugese koning en zijn opvolgers het recht gaf ‘om binnen te vallen, te veroveren, te vechten en te onderwerpen’ en alle bezittingen – inclusief land – van ‘Saracenen, en heidenen, en andere ongelovigen en vijanden van de naam van Christus’ waar dan ook in te nemen, zei ds. Christopher J. Kellerman, een jezuïet en auteur van ‘All Oppression Shall Cease: A History of Slavernij, abolitionisme en de katholieke kerk.”
De bul gaf de Portugezen ook toestemming ‘om hun personen tot eeuwige slavernij te reduceren’.
Die bul en een andere die drie jaar later werd uitgegeven, Romanus Pontifex, vormden de basis van de Doctrine of Discovery, de theorie die de inbeslagname van land in Afrika en Amerika in het koloniale tijdperk legitimeerde.
Het Vaticaan verwierp in 2023 formeel de Doctrine van ontdekkingmaar het heeft de stieren zelf nooit formeel ingetrokken, afgeschaft of afgewezen. Het Vaticaan benadrukt dat een latere bul, Sublimis Deus uit 1537, opnieuw bevestigde dat inheemse volkeren niet van hun vrijheid of het bezit van hun bezittingen mogen worden beroofd, en niet tot slaaf mogen worden gemaakt.
Uiteindelijk vertrokken ruim vijf miljoen mensen vanuit Angola via de trans-Atlantische slavenroute, meer dan enig ander land en bijna de helft van de grofweg 12,5 miljoen Afrikaanse slaven die over de oceaan werden gestuurd.
Kellerman herinnerde zich dat de meeste van deze directe slachtoffers door andere Afrikanen als slaaf werden verkocht en niet door Europeanen werden gevangengenomen.
“Dat gezegd hebbende, ten tijde van de bouw van Muxima deden de Portugezen beide: het kopen van tot slaaf gemaakte mensen en het koloniseren/slavenovervallen. Ze maakten dus gedurende deze tijd volledig gebruik van hun pauselijke toestemming”, zei Kellerman in een commentaar per e-mail aan The Associated Press.
Hij zei dat de eerste paus die de slavernij zelf veroordeelde paus Leo XIII was, de naamgenoot van de huidige paus, in twee encyclieken uit 1888 en 1890, nadat de meeste landen de slavernij al hadden afgeschaft. Maar Kellerman zei dat de paus en anderen sindsdien het ‘valse verhaal’ zijn blijven voortzetten dat de Heilige Stoel zich altijd tegen de slavernij heeft verzet, terwijl de historische gegevens anders zeggen.
Terwijl Leo’s bezoek aan Muxima bedoeld was om zijn rol als heiligdom te herdenken, zei Kellerman dat hij hoopte dat Leo ook had geleerd over zijn rol in de slavenhandel.
“De pausen hebben herhaaldelijk toestemming gegeven voor de kolonisatie-inspanningen van Portugal in Afrika en de Portugese deelname aan de slavenhandel, maar het Vaticaan heeft dit nooit volledig toegegeven”, zei hij. “Het zou zo krachtig zijn als paus Leo zich op een gegeven moment zou verontschuldigen voor de rol van de pausen in de handel.”
Tijdens een bezoek aan Kameroen in 1985 vroeg Johannes Paulus II vergeving aan de Afrikanen voor de slavenhandel namens de christenen die eraan deelnamen, maar niet voor de rol van de pausen zelf daarin. Tijdens een bezoek in 1992 aan Goree Island, Senegal, het grootste slavenhandelcentrum in West-Afrika, hekelde hij de onrechtvaardigheid van de slavernij en noemde het een ‘tragedie van een beschaving die zichzelf christelijk noemde’.
Volgens genealogisch onderzoek gepubliceerd door Henry Louis Gates Jr. waren 17 van Leo’s Amerikaanse voorouders zwart, in volkstellingen vermeld als mulat, zwart, Creools of een vrij persoon van kleur. Zijn stamboom omvat slavenhouders en tot slaaf gemaakte mensen, schreef Gates in de New York Times.
Gates, een professor aan de Harvard Universiteit die presentator is van de PBS-documentaireserie ‘Finding Your Roots’, presenteerde zijn onderzoek aan Leo tijdens een audiëntie op 5 juli in het Vaticaan. Volgens een verslag van hun bijeenkomst in The Harvard Gazette “vroeg de paus naar voorouders, zowel zwart als blank, die slaven waren.”
Leo heeft niet publiekelijk gesproken over zijn familie-erfgoed of het genealogisch onderzoek, en sommige zwarte katholieke geleerden aarzelden om hem een verhaal over zijn identiteit op te leggen dat hij zelf nog niet heeft besproken.
“Het is belangrijk dat we onze eigen verhalen vertellen”, zegt Tia Noelle Pratt, godsdienstsocioloog en professor aan de Villanova Universiteit, de alma mater van de paus.
“We hebben niets van hem gehoord over wat hij ervan vindt, en dus om hem iets op te leggen, denk ik dat het volkomen ongepast zou zijn”, zegt Pratt, auteur van “Faithful and Devoted: Racism and Identity in the African American Catholic Experience.”
Kardinaal Wilton Gregory, de gepensioneerde aartsbisschop van Washington en de eerste Afro-Amerikaanse kardinaal, zei dat hij de ontmoeting tussen Gates en Leo had gefaciliteerd en dat hij “opgetogen” was dat hij dat had gedaan.
“Het is een van de dingen waarvan ik denk dat veel Afro-Amerikanen en gekleurde mensen met grote trots identificeren dat de paus wortels heeft in ons eigen erfgoed,” vertelde Gregory aan AP. “En ik denk dat hij daar ook blij mee is, omdat het weer een link is naar de mensen die hij probeert te dienen en waarvoor hij geroepen is.”
___
Gerald Imray heeft bijgedragen vanuit Kaapstad, Zuid-Afrika.
___
Religieverslaggeving van Associated Press krijgt steun via de AP’s samenwerking met The Conversation US, met financiering van Lilly Endowment Inc. De AP is als enige verantwoordelijk voor deze inhoud.
