Als Iran kijkt naar de economische gevolgen van een langdurige blokkade van de Straat van Hormuzde aandacht verschuift naar het noorden.
Nu de scheepvaartroutes in de Golf zijn ontwricht en de olie-export beperkt, kan Teheran proberen minder afhankelijk te worden van de Golf en meer van een lappendeken van spoorwegen, Kaspische havens en handelsnetwerken uit de tijd van de sancties die het land met Rusland verbinden.
Aanbevolen verhalen
lijst van 4 artikeleneinde van de lijst
Het belang van die relatie werd deze week onderstreept toen de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi naar Sint-Petersburg reisde voor gesprekken met de Russische president Vladimir Poetin, waarbij hij de “stevige en onwankelbare” steun van Moskou prees terwijl de twee partijen de oorlog, de sancties en de toekomst van de Straat van Hormuz bespraken.
Maar kon Moskou echt een reddingslijn bieden voor de belaagde, door oorlog verscheurde Iraanse economie, en zou het land dat überhaupt willen? We spraken met experts om erachter te komen.
Toenemende maar bescheiden bilaterale handel
De economische betrekkingen tussen Iran en Rusland verdiepten zich nadat de VS zich in 2018 terugtrokken uit een nucleair akkoord met Iran en andere landen uit 2015 en opnieuw ingrijpende sancties tegen Teheran oplegden.
De volledige schaal van Rusland invasie van Oekraïne in 2022 zorgde ervoor dat deze trend werd versneld, omdat beide landen steeds meer afgesneden raakten van het westerse financiële systeem. Ze wendden zich tot netwerken voor het ontwijken van sancties, alternatieve betalingssystemen en niet-westerse handelscorridors om de goederen-, energie- en geldstroom op gang te houden.
De huidige handel wordt gedomineerd door landbouwproducten – vooral tarwe, gerst en maïs – naast machines, metalen, hout, meststoffen en industriële grondstoffen. Teheran heeft Rusland ook voorzien van goedkope Shahed-drones, die Rusland heeft bijgewerkt en gebruikt in zijn oorlog tegen Oekraïne.
“De handelsomzet bereikte vorig jaar (2024) 4,8 miljard dollar, maar wij geloven dat het potentieel voor onze wederzijdse handel veel groter is”, zei de Russische minister van Energie Sergej Tsivilyov in 2025 tegen een intergouvernementele commissie voor handel en economische samenwerking tussen Moskou en Teheran.
De bilaterale handel zou in die periode met 16 procent zijn toegenomen, grotendeels dankzij de Russische export van graan, metalen, machines en industriële goederen.
Maar experts zeggen dat ondanks deze stijging de algehele handelsrelatie relatief bescheiden blijft vergeleken met de handel van Iran met China of de Golfstaten.
De handel tussen de twee is “niet substantieel, omdat beide landen vrijwel vergelijkbare producten produceren en de industrieën vergelijkbaar zijn”, vertelde Mahdi Ghodsi, een econoom aan het Weense Instituut voor Internationale Economische Studies, aan Al Jazeera.
Alternatieven voor Hormuz
De ruggengraat van de handel tussen Rusland en Iran is de International North-South Transport Corridor (INSTC), een netwerk van scheepvaartroutes, spoorwegen en wegen die Rusland met Iran en verder naar Azië verbinden, waarbij de door het Westen gecontroleerde maritieme routes worden omzeild.
Goederen verplaatsen zich van Zuid-Russische havens, over de Kaspische Zee naar Noord-Iraanse havens, waaronder Bandar Anzali, voordat ze per spoor of vrachtwagen verder gaan.
De route is steeds belangrijker geworden voor de Russische graan-, machine- en industriële export naar Iran.
Deze route kan dienen als een “levensvatbare maar gedeeltelijke reddingslijn”, vertelde Naeem Aslam, hoofdmarktanalist bij het in Londen gevestigde Think Markets, aan Al Jazeera, eraan toevoegend dat Russische havens in Astrachan, aan de Wolga-delta nabij de Kaspische Zee, en Makhachkala, aan de Kaspische Zee, al “klaar zijn voor een golf van graan, metalen, hout en geraffineerde producten”.
Er loopt ook een westelijke tak door Azerbeidzjan, hoewel een belangrijke ontbrekende spoorverbinding tussen Rasht en Astara in Noord-Iran nog steeds niet voltooid is.
In 2023 stemde Moskou ermee in de lijn te helpen financieren, waarbij de Russische president de overeenkomst een “geweldige gebeurtenis” noemde die “zal helpen de mondiale verkeersstromen aanzienlijk te diversifiëren”.
In theorie makkelijker dan in de praktijk
Analisten zeggen dat, hoewel deze routes een tijdelijke oplossing kunnen bieden, de Straat van Hormuz een schaal en efficiëntie biedt die spoor- en landcorridors niet gemakkelijk kunnen repliceren.
Hoewel de maritieme handel de afgelopen weken zeer volatiel is geweest, “is het vanuit historisch perspectief simpelweg de snelste en meest kosteneffectieve manier om iets te vervoeren”, vertelde Adam Grimshaw, een economisch historicus aan de Universiteit van Helsinki, aan Al Jazeera.
“Ongeveer 90 procent van de internationale handel van Iran bestaat uit maritieme handel die via de Golf loopt, en die niet snel of onmiddellijk kan worden vervangen door landtoegang tot Iran of door luchttransport om de Amerikaanse blokkade te omzeilen”, vertelde Nader Hashemi, universitair hoofddocent aan de Universiteit van Georgetown, aan Al Jazeera.
Ghodsi zei dat Rusland op de korte termijn misschien een “reddingslijn” zou kunnen bieden, zoals het deed toen het graan exporteerde tijdens de droogtes in Iran, maar dat het op de lange termijn eenvoudigweg de enorme hoeveelheden maritieme handel “niet kan vervangen”.
Het verleggen van handelsroutes over land “kost tijd”, waardoor de prijzen voor consumenten stijgen en er meer voedselverspilling ontstaat doordat bederfelijke waren onderweg rotten.
Wil Moskou Iran helpen?
De meeste analisten zeggen dat het gooien van een economische reddingslijn naar Iran niet in het belang van Rusland is.
“Ze hebben hun eigen economische problemen”, zei John Lough, hoofd van het buitenlands beleid bij het New Euraziatische Strategies Centrum, tegen Al Jazeera, wijzend op tekenen van stagnatie binnen Rusland, druk op de reserves en groeiende frustratie over de langdurige oorlog in Oekraïne.
Hoewel Moskou symbolische steun of beperkte humanitaire hulp zou kunnen bieden, is dit “geen goed moment” om in Iran te investeren, zei hij, verwijzend naar de oorlog tussen de VS en Israël tegen het land.
Het vervangen van de maritieme handel door routes over land zou uiterst moeilijk zijn, ondanks jarenlange discussies over alternatieve corridors die de twee landen met elkaar verbinden, zei hij.
Het zal ook niet noodzakelijkerwijs de Iraanse economie helpen, die alle exportinkomsten nodig heeft die het kan krijgen, zeggen experts.
“Een groot deel van de Iraanse economie draait om de verkoop van olie, en omdat dat geblokkeerd of verhinderd wordt door de Amerikaanse blokkade, kan Rusland in dat opzicht echt niet helpen”, zei Hashemi.
Anderen zijn echter optimistischer.
“Het ondersteunen van Iran vergrendelt hogere mondiale olieprijzen die de Russische oorlogseconomie ondersteunen, versterkt de dominantie van de INSTC voor de Aziatische handel en houdt een belangrijke antiwesterse bondgenoot in leven – geen nadeel voor Moskou in een gefragmenteerde Golf,” zei Aslaam.
