Kredieten
Nathan Gardels is hoofdredacteur van Noema Magazine. Hij is ook medeoprichter en senior adviseur van het Berggruen Instituut.
Van de jaren vijftig tot en met de jaren tachtig vervulde journalist Liu Binyan in China een soort prominente rol die de toneelschrijver Vaclav Havel vervulde in Tsjechoslowakije tijdens de Koude Oorlog, als stem van het geweten. Liu heeft veel ups en downs meegemaakt, net als China zelf, afwisselend vervolgd door de regering en periodiek met rust gelaten om corruptie aan de kaak te stellen in baanbrekende reportages, onder meer in zijn boek ‘People or Monsters’ uit 1979.
Het grote respect dat hem in de eerste dagen van de liberalisering na de Culturele Revolutie en de dood van Mao in heel China werd toegekend, vloeide voort uit zijn moed om zo lang te zeggen wat velen geloofden en waar ze privé over spraken, maar niet openlijk durfden te zeggen.
Liu was op bezoek in de VS toen het harde optreden op het Plein van de Hemelse Vrede plaatsvond en keerde nooit meer terug naar China voordat hij in 2005 stierf. In januari 1989 publiceerde ik een lang interview met hem in de New York Review of Books over “de prijs die China heeft betaald” voor het onderdrukken van zoveel waarheden die gehoord moesten worden.
Vandaag is er een nieuwe, vertrouwde stem verschenen in de Chinese cyberspace, die de status van Liu heeft verworven: de virtuele beïnvloeder Yang Liin de volksmond bekend als Leraar Li.
De methodologie van Yang is eenvoudig. In een media-ecosysteem dat wordt gedomineerd door het ‘alles is goed’-verhaal van de eenpartijstaat, kijkt hij verder dan de schitterende beelden van hogesnelheidstreinen en ontzagwekkende infrastructuurprestaties. Zoals hij vertelde de Financial Times“Mijn werk gaat over het aan het licht brengen van de stemmen van gewone mensen die zeggen hoe de dingen werkelijk zijn.”
Yangs sociale media-account op X, gevestigd in Milaan om de ‘Grote Firewall’ van China te omzeilen, beheert en publiceert regelmatig tientallen op feiten gecontroleerde, ongecensureerde afbeeldingen en video’s van het dagelijks leven in Xi’s China, die hem via gecodeerde kanalen worden toegezonden. Meer dan 2 miljoen volgers in China hebben toegang tot zijn site, “Teacher Li Is Not Your Teacher” met de handle @whyyoutouzhele, meestal via virtuele particuliere netwerken.
De avatar van zijn account is de tekening van een gestreepte kat, die te zien is in de afbeelding hierboven.
Hoewel zijn Weibo-accounts in China zo’n 50 keer zijn geannuleerd, hebben Yang en zijn slimme team tactieken gebruikt zoals snelle, overbodige berichten die continu verschijnen voordat de censuur kan ingrijpen, en het opzetten van nieuwe accounts elke keer dat er een wordt verwijderd.
“China is een samenleving met weinig vertrouwen”, zei Yang. “Zelfs onder dissidenten heerst wantrouwen. Het doel van mijn werk is het opbouwen van vertrouwen – daarom doen we alles. Ik denk dat dat mij tot een nieuw soort dissident maakt.”
Net als Liu vóór hem is Yang’s doel niet de omverwerping van het bewind van de Communistische Partij, wat volgens hem alleen maar tot chaos zou leiden, maar het brengen van transparantie en verantwoordelijkheid in het systeem.
“Er is nu een kanaal tussen ontevredenheid en impact”, zegt hij, “en ik denk dat dit zal blijven stijgen. Naarmate de kosten van het niet uitspreken te hoog worden, zal het mensen ertoe aanzetten zich uit te spreken.” Dit is precies wat er gebeurde in de beroemde ‘Witboek’-beweging die in 2022 uitbrak tegen de strenge beperkingen van de Covid-lockdown, waardoor Yang op de voorgrond trad. “Ons werk gaat erom klaar te zijn voor het omslagpunt”, voegt hij er hoopvol aan toe.
Een autonome civiele samenleving
Het scherpe onderscheid in het Westen tussen staat en civiele samenleving heeft zich in China nooit op dezelfde manier ontwikkeld. Het Middenrijk heeft de historische strijd tussen religieuze en politieke autoriteiten niet meegemaakt, waarin elk zijn eigen autonome sfeer uitdeelde. China heeft altijd een eenheidsstaat gehad die de hele samenleving omvatte, zonder een duidelijk domein daarbuiten.
Het is echter goed mogelijk dat het soort burgermaatschappij dat met het Westen geassocieerd wordt nu in opkomst is. Het systeem, dat er zo lang in is geslaagd stabiliteit en verandering in evenwicht te brengen, wordt als nooit tevoren uitgedaagd.
Wat vandaag de dag anders is voor China, vergeleken met de ruim tweeduizend jaar institutionele beschaving, is de opkomst van digitale connectiviteit, die mensen in staat stelt toegang te krijgen tot in wezen dezelfde informatie als hun heersers, ondanks de wijdverbreide censuurpraktijken van de staat. En het is hier dat de leidende angst van de Chinese toppartijfunctionarissen, die vastbesloten zijn niet te bezwijken voor het lot van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, misplaatst lijkt. Ze werken onder de kracht van de verkeerde metafoor.
Zoals Xi en zijn collega’s het zien, is de Sovjetpartij ten onder gegaan vanwege Gorbatsjovs beleid van ‘glasnost’, oftewel transparante informatie. De Chinese leiders zijn dus tot de conclusie gekomen dat de manier om te overleven bestaat uit het construeren van een narratief waar mensen in moeten geloven, door te controleren wat ze anders mogen weten. De realiteit is dat de Sovjetpartij juist ten onder is gegaan door een soortgelijke poging om de werkelijkheid te verhullen met een verhaal dat niet strookte met de daadwerkelijke ervaringen van mensen. Toen de leugens onder ‘glasnost’ werden weggenomen, bleef er niets meer over.
In veel opzichten kan de Chinese partij niet méér van elkaar verschillen. In China de keizer doet kleding hebben. De Partij heeft de afgelopen decennia aantoonbaar resultaat geboekt voor haar volk, juist door het pragmatische gezegde van Deng Xiaoping te volgen: ‘de waarheid zoeken in feiten’ in plaats van de werkelijkheid te verdraaien.
Het toegeven van fouten – onder hun aandacht gebracht door activisten en beïnvloeders van sociale media – en het oplossen ervan, en het niet verdoezelen ervan, is wat de legitimiteit van het bestuur vestigt in het informatietijdperk waarin iedereen toch weet wat wat is. Het oude systeem van hiërarchische controle, dat ooit een gezaghebbend verhaal kon opleggen, is gedoemd door deze democratisering van informatie.
Net zoals de bourgeoisie de ruimte schiep voor het maatschappelijk middenveld tegenover het koninklijk absolutisme in Europa, en net zoals vrouwen de makers zijn van een democratische publieke sfeer tegenover de theocratie en het patriarchaat in de islamitische wereld, zo zouden ook sociale netwerken heel goed de makers kunnen zijn van het maatschappelijk middenveld in het hedendaagse China.
In een gesprek in Peking in maart 2015 met de toenmalige Chinese internet-tsaar Lu Wei, bespraken we hoe we “vrijheid en orde” in cyberspace in evenwicht konden brengen. Hij erkende openlijk dat bij gebrek aan competitieve verkiezingen robuuste feedback op Weibo en andere sociale media zou dienen als een belangrijke correctie voor de autoriteit.
Niemand in de leiding ontgaat het feit dat de Chinese cybersfeer, met honderden miljoenen internetgebruikers, het nieuwe Tiananmen-plein van de moderne tijd is. Hoewel de autoriteiten proberen de orde online te handhaven, erkennen ze ook volledig dat het internet een waardevol feedbackplatform voor de partijstaat kan zijn. Het is onvermijdelijk dat het zich nu al aan het ontwikkelen is als een sleutelmechanisme voor ‘sousveillance’, oftewel monitoring van onderaf door het publiek.
Het ‘omslagpunt’ waarop influencer Yang Li hoopt, zal in China vroeg of laat komen, hetzij door een duw van onderaf, hetzij door een losse snuit van bovenaf. Degenen die de Grote Firewall en andere middelen om meningsuiting te onderdrukken willen versterken, moeten zich bewust worden van de waarheid van effectief bestuur: transparantie en verantwoordingsplicht zijn niet de vijand van macht, maar juist de bron van haar duurzame legitimiteit.
