De onderzoekers in Ierland keken naar hun computerscherm en verwonderden zich over een middeleeuws boek dat in een Romeinse bibliotheek was opgespoord. Ze bladerden door de gedigitaliseerde pagina’s en vonden hun gewilde schat: het oudste nog bestaande Engelse gedicht.“We waren buitengewoon verrast. We waren sprakeloos. We konden onze ogen niet geloven toen we dat voor het eerst zagen”, zei Elisabetta Magnanti, een onderzoeker aan de Engelse school van Trinity College Dublin. Bovendien, zei ze, stond het gedicht in de hoofdtekst van de Latijnse tekst: ‘Het was buitengewoon.’‘Caedmon’s Hymn’, in het Oud-Engels gecomponeerd door een landarbeider uit Northumbrië in de 7e eeuw, komt voor in enkele exemplaren van de ‘Kerkelijke geschiedenis van het Engelse volk’, geschreven in het Latijn door een monnik en heilige die bekend staat als de Eerwaarde Bede. Zijn geschiedenis is een van de meest gereproduceerde teksten uit de Middeleeuwen, met bijna 200 manuscripten, volgens Magnanti’s collega Mark Faulkner, universitair hoofddocent middeleeuwse literatuur aan Trinity. Hij beschouwt het gedicht van Caedmon als het begin van de Engelse literatuur.Het manuscript dat hij en Magnanti vonden, is een van de oudste en dateert uit de 9e eeuw. Twee eerdere exemplaren bevatten het gedicht in het Oud-Engels, maar als bijzaak – vertaald uit het Latijn en door latere schriftgeleerden in de marge gekrabbeld of toegevoegd maar niet in de hoofdtekst van de tekst, aldus de onderzoekers.De ontdekking werpt licht op de brede verspreiding van de Engelse taal, lang voordat wat voorheen werd begrepen, zei Faulkner in Rome, waar het duo was gereisd om de tekst voor het eerst persoonlijk te bekijken. “Vóór de ontdekking van het Romeinse manuscript stamde het vroegste uit de 12e eeuw. Dit is dus drie eeuwen eerder”, zei Faulkner.Zo’n 1400 jaar later dook deze kopie van het gedicht weer op in de belangrijkste openbare bibliotheek van Rome. Monniken hebben deze kopie van Bede’s geschiedenis getranscribeerd in het scriptorium van de benedictijnenabdij van Nonantola, een van de belangrijkste transcriptiecentra tijdens de Middeleeuwen, gelegen nabij het hedendaagse Modena in Noord-Italië, volgens Valentina Longo, curator van middeleeuwse en moderne manuscripten in de Nationale Centrale Bibliotheek van Rome.In de 17e eeuw, toen het belang van de abdij afnam, werd de enorme collectie manuscripten verplaatst naar een andere abdij in Rome, vervolgens naar het Vaticaan en uiteindelijk naar een kerk. Gaandeweg raakten sommige teksten zoek, maar kwamen in de 19e eeuw terecht in het bezit van beroemde internationale verzamelaars, zei Longo.Het Italiaanse ministerie van Cultuur zocht de wereld af naar de ontbrekende manuscripten van de Nonantola-abdij en verzamelde ze op veilingen en bij verzamelaars over de hele wereld. Het kocht het exemplaar van Bede’s geschiedenis in 1972 van de in Oostenrijk geboren zeldzame boekhandelaar HP Kraus Kraus, zei Longo, en sindsdien is de illustere tekst in de bibliotheek van Rome gebleven.Magnanti kwam binnen, die ruim vier jaar Bede’s geschiedenis had bestudeerd. ‘Ik wist dat het boek in de catalogus van de bibliotheek stond’, zei ze. Ze mailde de bibliotheek, waarin werd bevestigd dat het boek in de stapel lag. Drie maanden later ontving ze digitale afbeeldingen van het hele manuscript.
