Vrees dat Iraanse internetafsluiting zou kunnen leiden tot ‘extreme digitale isolatie’

Iran is tien dagen bezig met een van de meest extreme internet-shutdowns in de geschiedenis, waarbij 92 miljoen burgers zijn afgesloten van alle internetdiensten en zelfs verstoringen van telefoon- en sms-berichten.

De Iraanse regering heeft op 8 januari de dienstverlening stopgezet, blijkbaar om afwijkende meningen te onderdrukken en internationaal toezicht op het harde optreden van de regering tegen demonstranten te voorkomen.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi zei dat het internet werd afgesloten als reactie op wat hij omschreef als extern gerichte ‘terroristische operaties’.

De regering heeft niet gezegd wanneer de internetdiensten zullen terugkeren, maar nieuwe rapporten suggereren dat de autoriteiten achter de schermen mogelijk plannen maken om dit permanent te beperken.

Op 15 januari meldde de nieuwswebsite IranWire dat regeringswoordvoerder Fatemeh Mohajerani journalisten vertelde dat internationale webtoegang pas in ieder geval rond het Iraanse Nieuwjaar eind maart beschikbaar zal zijn.

Internetvrijheidswaarnemers bij FilterWatch geloven dat de regering haastig nieuwe systemen en regels implementeert om Iran af te sluiten van het internationale internet.

“Er mag niet worden verwacht dat de internationale internettoegang wordt heropend, en zelfs daarna zal de toegang van gebruikers tot het internationale internet nooit meer terugkeren naar zijn vorige vorm”, aldus FilterWatch, onder verwijzing naar niet nader genoemde overheidsbronnen.

Hoewel de BBC dit rapport of de timing van de implementatie ervan niet onafhankelijk kan verifiëren, zeiden journalisten die met BBC Persian spraken ook dat hen was verteld dat de internettoegang niet snel zou worden hersteld.

Iran heeft al jaren een stevige greep op het internet, waarbij de meeste westerse sociale media-apps en -platforms zijn geblokkeerd, evenals externe nieuwswebsites zoals BBC News.

Veel mensen zijn er echter in geslaagd toegang te krijgen tot populaire apps zoals Instagram via Virtual Private Networks (VPN’s).

Internetvrijheidsactivisten bij Access Now zeggen dat Iran consequent shutdowns heeft gebruikt als een manier om massaal geweld en brutaal optreden tegen demonstranten te maskeren, zoals te zien was tijdens de landelijke internet-shutdowns tijdens de protesten van november 2019 en september 2022.

Tijdens het conflict tussen Iran en Israël in juni 2025 werd ook een shutdown opgelegd.

De huidige black-out heeft echter langer geduurd dan welke eerdere shutdown dan ook.

In een openbare verklaring zei de liefdadigheidsinstelling Access Now dat volledig herstel van de internettoegang absoluut noodzakelijk is.

“Het beperken van de toegang tot deze essentiële diensten brengt niet alleen levens in gevaar, maar moedigt de autoriteiten ook aan om de verantwoordelijkheid voor mensenrechtenschendingen te verbergen en te ontlopen”, aldus het rapport.

Er zijn al berichten dat het levensonderhoud in Iran zwaar wordt getroffen door de sluiting, waarbij vooral de e-commerce wordt getroffen.

Op 18 januari schatte het Human Rights Activists News Agency (HRANA) dat er meer dan 3.300 bevestigde sterfgevallen onder demonstranten zijn geregistreerd, waarbij meer dan 4.380 zaken worden onderzocht. Het meldt ook dat het aantal arrestaties in 187 steden 24.266 heeft bereikt.

Er wordt aangenomen dat het werkelijke aantal mensen dat is vermoord en vastgehouden aanzienlijk hoger ligt, maar door het gebrek aan toegang kunnen de cijfers niet onafhankelijk worden geverifieerd.

Het internetmonitoringproject FilterWatch zegt dat de laatste shutdown het begin betekent van een extremer ‘digitaal isolement’ en meer toezicht op wat er online wordt gezegd, verzonden en bekeken.

Amir Rashidi, directeur cyberveiligheid en digitale rechten bij de Miaan Group, die FilterWatch beheert, vertelde de BBC dat hij gelooft dat de autoriteiten op weg zijn naar een gelaagd systeem waarin toegang tot het wereldwijde internet niet langer automatisch zou zijn, maar afhankelijk van goedkeuring.

Toegang zou worden verleend via een registratie- en controleproces, verwacht hij, eraan toevoegend dat de technische infrastructuur voor een dergelijk systeem al jaren aanwezig is.

Volgens FilterWatch wordt er niet publiekelijk over de plannen gesproken, waarbij belangrijke beslissingen steeds meer geconcentreerd worden bij veiligheidsinstanties in plaats van bij civiele ministeries.

Het beschermen van Iran tegen cyberaanvallen – waarvan er de afgelopen jaren veel spraakmakende en ontwrichtende gevallen zijn geweest – kan een andere motivatie zijn voor de extreme stappen.

Analisten waarschuwen echter dat de plannen mogelijk niet volledig worden gerealiseerd of ongelijkmatig kunnen worden toegepast als gevolg van de interne machtsdynamiek en bredere economische en technische druk.

Amir Rashidi merkt op dat de risico’s voor internetproviders, naast het vermogen van gebruikers om zich aan te passen of te migreren naar alternatieve platforms, de implementatie verder kunnen bemoeilijken.

Als Iran doorgaat met de plannen waarover gerapporteerd wordt, zal het soortgelijke systemen in Rusland en China volgen.

China heeft de wereld geleid op het gebied van internetcontrole, niet alleen met enorme staatscensuur op online discussies, maar ook met waartoe mensen in het buitenland toegang hebben.

De zogenaamde Great Chinese Firewall blokkeert burgers van een groot deel van het mondiale internet en alle westerse apps zoals Facebook, Instagram en YouTube zijn niet bereikbaar zonder VPN’s – maar ze worden ook steeds moeilijker te gebruiken.

In 2019 begon Rusland met testen voor een groots plan om een ​​soortgelijk systeem te creëren, genaamd Ru-net.

Maar in tegenstelling tot China, dat staatscontrole in het internet heeft ingebouwd toen het internet zich tientallen jaren geleden verspreidde, moet Rusland staatscontrole achteraf inbouwen in complexe systemen.

Rusland gaat een stap verder dan China en is van plan zichzelf van het wereldwijde web af te sluiten met een ‘kill switch’, die blijkbaar in tijden van crisis zal worden gebruikt.

Het systeem zal intern internetverkeer mogelijk maken en het land online in beweging houden, maar zonder dat verkeer naar buiten of naar binnen gaat – in feite een digitale grens. Maar het moet nog volledig worden getest.

Als de rapporten kloppen, lijkt het erop dat Iran plannen heeft voor een quasi-combinatie van permanente Chinese en Russische internetcontrole.

“In Iran lijkt er een poging te zijn om iedereen te isoleren van elke elektronische toegang, tenzij goedgekeurd door de regering”, zei computerbeveiligingsexpert prof. Alan Woodward van de Surrey Universiteit in Groot-Brittannië, na het bekijken van de rapporten over de plannen van Iran.

Hij gelooft dat het Iraanse regime waarschijnlijk vooruitgang heeft geboekt met zijn plannen voor de langere termijn, waarbij het de huidige black-out heeft gebruikt als reden om nu de technische schakelaars en bevelen uit te voeren, terwijl alles is afgesneden.

Amir Rashidi zegt dat de vraag niet langer technisch is, maar politiek – met het argument dat de vraag of dergelijke systemen nu volledig geïmplementeerd worden, afhangt van de politieke wil.

Starlink en andere internet-from-space-diensten, bekend als Low Earth Orbit (LEO), hebben tijdens de protesten ook de controle over Iran bemoeilijkt.

Met de LEO-internetdiensten kunnen gebruikers alle censuur en afsluitingen omzeilen door verbinding te maken via satellieten.

De overheid kon sommige Starlink-gebruikers hinderen en hinderen, maar aan de BBC is bevestigd dat andere terminals operationeel blijven nadat het bedrijf zijn firmware heeft bijgewerkt om de blokkeringsinspanningen van de overheid te omzeilen.

De dienst, eigendom van Elon Musk, ook afgezien van abonnementskosten voor Iraanse gebruikers.

Ondanks de toenemende instrumenten die door repressieve regimes worden gebruikt, is Woodward verrassend optimistisch over de toekomst van internet.

Hij haalt de vooruitgang in LEO aan en het feit dat veel telefoons nu satellieten kunnen gebruiken, zelfs als het internet niet beschikbaar is voor zaken als SOS-berichten.

Er zijn ook apps in opkomst die mesh-netwerken gebruiken die afhankelijk zijn van Bluetooth, waardoor connectiviteit kan worden geboden waar die niet is.

“Het is bijna onvermijdelijk dat internettoegang uiteindelijk werkelijk universeel zal zijn, maar het zal altijd een kat-en-muisspel zijn voor repressieve regimes”, zegt Woodward.