‘Decimeren’ betekent tegenwoordig veel meer dan in het oude Rome: NPR

Als je het nieuws de laatste tijd hebt gevolgd, is het je misschien opgevallen dat een bepaald woord plotseling een favoriet van president Trump is geworden: ‘decimeren’.

Hij heeft het veel gebruikt om de Amerikaanse militaire actie tegen Iran te beschrijven. Neem bijvoorbeeld een deel van zijn toespraak van 1 april tot de natie over Operatie Epic Fury: “We hebben Iran verslagen en volledig gedecimeerd. Ze worden zowel militair als economisch gedecimeerd.”

Tegenwoordig kennen de meeste mensen het woord als synoniem voor ‘vernietigen’. Maar minder mensen realiseren zich de oorsprong ervan – of dat het iets opvallend anders is gaan betekenen dan het ooit deed.

Michiel de Vaan, een etymoloog aan de Universiteit van Bazel in Zwitserland, zegt dat decimale sporen teruggaan tot het Latijnse decimering bij wijze van tiende betekent een tiende. In zijn oorspronkelijke Latijnse vorm, decimering “bedoeld om een ​​tiende van een groep soldaten uit te schakelen en te doden”, zegt hij.

Het betekende iets heel specifieks: een brutale vorm van discipline, geen vaag idee van wijdverbreide vernietiging, merkt De Vaan op.

Een ‘decimering’ was een straf die door de legioensoldaten van het Romeinse leger werd opgelegd aan hun eigen kameraden ‘in gevallen waarin een hele groep soldaten zich doorgaans schuldig had gemaakt aan zoiets als lafheid op het slagveld’, aldus Gregory Aldrete, emeritus hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit van Wisconsin-Green Bay.

Wat was een Romeinse decimering?

Een dergelijke straf werd zelden opgelegd, maar als het toch gebeurde, werd het met koelbloedige efficiëntie uitgevoerd, zegt Aldrete. “Ze lieten de groep die ze wilden straffen willekeurig loten, en elke tiende soldaat werd vervolgens door negen anderen doodgeknuppeld.”

Het idee achter deze straf was dat het opofferen van 10% van de soldaten van een leger voldoende was om een ​​blijvende indruk op de anderen te maken en toekomstig wangedrag af te schrikken zonder al te veel militaire kracht te verliezen.

De Romeinse historici Plutarchus en Appianus noemen beiden een voorbeeld van decimering in 72 v.Chr., tijdens de Derde Slavenoorlog. Generaal Marcus Licinius Crassus vocht tegen de beroemde Romeinse gladiator Spartacus, die een grote slavenopstand tegen Rome leidde. In een gevecht tegen de rebellen vluchtte één eenheid van het slagveld. Op zijn beurt beval Crassus een decimering.

Sindsdien “vragen historici zich af waarom hij het deed”, zegt Barry Strauss, senior fellow bij de Hoover Institution van Stanford University.

Er wordt gespeculeerd dat de opstand van Spartacus een ernstige bedreiging voor de Romeinse overheersing was geweest; zijn groep rebellen verwoestte Zuid-Italië en versloeg meerdere Romeinse legioenen. Crassus ‘had misschien gedacht dat het leger echt geschokt moest worden door zijn gedrag’, zegt Strauss, en voegt eraan toe: ‘De Romeinen konden erg gewelddadig zijn, maar de Romeinen (waren) ook buitengewoon pragmatisch.’

Strauss merkt op dat Crassus “een zeer ambitieuze politicus” was die “het niet zou hebben gedaan tenzij hij dacht dat hij ermee weg kon komen.”

Hoe werd decimeren synoniem met vernietigen?

De Vaan zegt dat rond de tijd dat het woord werd gebruikt om een ​​militaire straf te beschrijven, er ook een andere vorm ervan opdook in sommige vertalingen van de Bijbel – waar ‘een tiende nemen’ verwees naar iemand die 10% van zijn inkomen aan de kerk gaf.

Ergens tussen het einde van het Romeinse Rijk en de Renaissance lijkt het woord grotendeels verdwenen te zijn voordat het door klassieke geleerden weer tot leven werd gewekt, zegt hij. En niet lang daarna, zegt De Vaan, veranderde de definitie: ‘De betekenis wordt to vertrekken slechts een tiende” en nog gebruikelijker: een synoniem voor vernietiging.

Rond het midden van de 17e eeuw werd het simpelweg gebruikt in de betekenis van ‘verwoesten’.

Sinds die tijd is het woord het stokpaardje van bijna elke pedant geworden. De Amerikaanse essayist Richard Grant White, in zijn boek uit 1870 Woorden en hun gebruik, verleden en heden: een studie van de Engelse taal, beschreef het gebruik van het woord door een correspondent uit de burgeroorlog als synoniem voor grootschalige slachting als ‘gewoon belachelijk’.

In 2008 plaatste Lake Superior State University “decimate” op zijn lijst jaarlijkse lijst van verbannen woordenwat erop wijst dat “wordwatchers al jaren oproepen tot de vernietiging ervan” vanwege het waargenomen misbruik ervan.

Voor sommigen leeft de semantische strijd echter voort. NPR-kopieredacteur Preeti Aroon herinnert zich dat toen ze voor werkte Buitenlands beleid magazine benaderde een hoofdredacteur haar. “Hij zei dat een lezer ons een e-mail had gestuurd over het vermeende gebruik van het woord ‘decimeren’ in een artikel.” Ze duwde terug. ‘Betekenissen veranderen in de loop van de tijd’, vertelde ze hem.

“Taal evolueert in de loop van de tijd”, voegt Aroon toe. Elke oudere generatie, zegt ze, zal zich waarschijnlijk ergeren aan de manier waarop jongere generaties de taal gebruiken. Maar “de realiteit is dat de oudere generatie uitsterft. Dus de woordkeuzes van de jongere generatie zullen vrijwel altijd winnen.”