Gerald Barry is de zeldzame operacomponist van vandaag met een tochtige humor. Bestaat er zoiets als een kletsnatte humor, het tegenovergestelde van de uitgedroogde variant, want die heeft hij ook. Hij is Iers. Er zit iets Beckett in hem. En een portie Oscar Wilde.
In opdracht van de Britse componist Thomas Adès heeft het Los Angeles Philharmonic de afgelopen twintig jaar de Amerikaanse of wereldpremières gegeven van vier Barry-opera’s in de nieuwe muziekserie Green Umbrella, allemaal gedirigeerd door Adès. De eerste, ‘De triomf van schoonheid en bedrog’ leek de gekheid tot bizarre opera-extremen te brengen, wat ertoe leidde dat het orkest de volgende drie opdracht gaf. ‘Het belang van Ernest zijn’ En “Alice’s avonturen onder de grond,” in respectievelijk 2011 en 2016 bleken elk grappiger en schandaliger muzikaal spektakel dan het vorige.
Dinsdagavond gaven de LA Phil New Music Group en een cast van buitengewone zangers de Amerikaanse première van “Salome” in de Walt Disney Concert Hall. Daar gaan we weer.
De omschrijving van de componist (tevens zijn librettist) kan nauwelijks beter. Hij heeft het stuk van Wilde met ongeveer de helft verminderd. En in die helft verkende hij een andere, minder bekende kant van de maan, vertegenwoordigd door Richard Strauss’ bekende ‘Salome’, die hielp het 20e-eeuwse operamodernisme in te luiden. Barry zegt dat zijn ‘Salome’ ‘een opera is van voyeurisme, de maan, Frans, God, bestraffing van de zonde, misverstanden, seks, de metronoom, zelfmoord, hysterie, honger, bloed, typen, correct spreken, onvruchtbaarheid, ‘The Blue Danube’, koorts, kunst, Wilde, dromen, onthoofding, Frankenstein, kussen.
Maar geen naaktheid en geen dans. Salome is typiste. Haar dans van de zeven sluiers is sexy typerend.
Barry begint waar Wilde begint en Strauss (die het originele stuk op de voet volgt) met een paar soldaten in het hof van Herodes die naar de maan turen, een maan getroffen door de schoonheid van Herodes’ dochter Salome. Salome heeft andere ideeën. Ze wordt op perverse wijze meegenomen met Johannes de Doper, gevangengezet in een waterbak en onheil voorspellend voor de decadente, goddeloze heidenen, in het bijzonder Salome. Dit alles wordt gemakkelijk geregistreerd op Barry’s Dada-absurditeitsmeter.
Toch heeft Barry een orakelachtige kijk. Hij gaat voor een proclamerende melodie, waarbij elke noot een gebeurtenis is, wanneer hij door koperblazers en lagere snaren wordt uitgeslagen als hamerende stekels in de grond. Harmonieën kunnen rauw zijn. Er is een Stravinskyaanse kwaliteit, maar niets is ooit voorspelbaar.
De orkestrale inleiding tot “Salome” is zo. Maar het wordt snel klote. Behalve Salome worden de personages niet genoemd, maar eerder als typen behandeld. Johannes de Doper is de gevangene. Herodes en Herodias zijn de koning en de koningin. Ze hebben allemaal een Alice in een ander wonderland om zich heen.
The Prisoner zou zo uit een Godard-film kunnen komen. Hij spreekt alleen Frans (Wilde’s toneelstuk werd voor het eerst in het Frans gepubliceerd in 1893). Hij spreekt meer dan dat hij zingt en overal waar hij kijkt, vindt hij verontwaardiging. De boventitels laten opzettelijk veel van wat hij zegt niet vertalen, waardoor het publiek op zijn gekke gesproken toon en gekke deuntjes moet vertrouwen om de betekenis over te brengen. Zijn manier om Salome’s ongepaste avances ongeduldig af te wijzen, is door haar zanglessen te geven.
Dat is het laatste wat ze nodig heeft. Haar rol wordt, net als die van Alice in Barry’s vorige opera, verlevendigd door heerlijk piepende hoge noten op onverwachte plekken. Ze is Barbie met uitzonderlijke slimheid en groteske seksuele fantasieën. Sopraan Alison Scherzer, die speelde in Barry’s andere opera’s en in Adès’ ‘Powder Her Face’, is spectaculair.
Iedereen is vreemd. De halfgekke koning, prachtig gezongen door de altijd ontwrichtende Timur, begeert Salome door te spreken en te zingen met verschillende snelheden die hij selecteert op een metronoom, terwijl hij haar verleidt om voor hem te typen. Als ze de eerste keer weigert, laat de koning iedereen ‘The Blue Danube’ zingen, want dat is wat je doet als Salome niet sexy voor je wil typen.
De wild minachtende Queen van Sara Hershkowitz voegt nog meer sopraanglorie toe. De bariton, Vincent Casagrande, een heerlijk chagrijnige Prisoner, vertelt ons dat alleen zieke mensen dromen, en natuurlijk komt iedereen op het podium automatisch in een droomstaat terecht.
De schok van Wilde’s toneelstuk, versterkt in de opera van Strauss, is de pure gruwel van Salome die als beloning voor haar striptease het onthoofde hoofd van de profeet eist, wiens bloedige lippen ze graag wil kussen. In dit geval leidt haar typen, begeleid door de twee soldaten (Justin Hopkins en Karl Huml) op hun eigen typemachines, tot een verminking in Frankenstein-stijl. Het griezelige einde is niet ongelukkig.
Barry’s partituur blijft net zo griezelig als zijn gevoel voor drama. Hij speelt met ons gevoel van normaliteit. Vaak gebruikt hij de instrumentalisten in het kamerorkest als theatrale karakters. Het ensemble spreekt de zangers tegen, maar jaagt ze ook op. Adès, die zijn eigen onvoorspelbaar grillige kant heeft, dirigeert alsof hij de partituur zelf heeft geschreven en deelt zijn plezier met elk verrukkelijk effect.
De première van ‘Salome’, bedoeld voor 2021 in Disney, werd verstoord door de pandemie. De eerste voorstelling werd vorig jaar een enscenering in Maagdenburg, Duitsland. Barry zei dinsdag in het pre-concert Upbeat Live dat hij vaak blijer wordt van concertoptredens, zoals bij deze Green Umbrella. Hij heeft een goede reden.
De magie van deze ‘Salome’ is de transcendentie van dwaasheid naar acceptatie. Wanneer het wordt gepresenteerd zonder theatraal aspect, maar als een privéproces van de verbeelding, wordt het een overdadig liefdevol tegengif voor het feit dat we de absurditeit van de wereld maar al te vaak slechts als een onheilspellende tragedie accepteren.
