Zoals de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran gaat dit weekend de vierde week in, de druk op de olie- en gasmarkten blijft toenemen als gevolg van de ernstige verstoring van het scheepvaartverkeer door de Straat van Hormuz evenals aanvallen op en rond belangrijke energiefaciliteiten in de Golf.
In vredestijd wordt 20 procent van de olie en het gas in de wereld verscheept door producenten in de Golf via de Straat van Hormuz – de enige route naar de open oceaan – inclusief 20 miljoen vaten olie per dag.
Om het tekort te overbruggen dat de sluiting heeft veroorzaakt, onderzoeken landen in het Midden-Oosten alternatieve routes om de energie-export te bevorderen.
In deze uitleg kijken we naar drie grote pijpleidingen in het Midden-Oosten waar producenten hun hoop op kunnen vestigen, en of ze het gat kunnen opvullen.
Wat is er gebeurd in de Straat van Hormuz?
Op 2 maart – twee dagen nadat de VS en Israël met aanvallen op Iran begonnen – kondigde Ebrahim Jabari, een senior adviseur van de opperbevelhebber van de Iraanse Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC), aan dat de zeestraat “gesloten” was. Als er schepen zouden proberen er doorheen te varen, zei hij, zouden de IRGC en de marine “die schepen in brand steken”. Sindsdien is het verkeer door de zeestraat afgenomen ruim 95 procent.
Iraanse functionarissen hebben onlangs verklaard dat de zeestraat niet volledig gesloten is – behalve voor schepen van de VS, Israël en degenen die met hen samenwerken – maar hebben ook nieuwe basisregels vastgelegd. Elk schip moet de goedkeuring van Teheran verkrijgen om door de smalle waterweg te mogen varen.
Als gevolg daarvan zijn landen dat de afgelopen twee weken wel geweest proberen deals te sluiten met Iran om een veilige doorgang veilig te stellen en een aantal tankers, voornamelijk onder Indiase, Pakistaanse en Chinese vlag, hebben toestemming gekregen om te passeren.
Donderdag sprak de Maleisische premier Anwar Ibrahim bedankte Teheran voor het verlenen van “vroege goedkeuring” aan Maleisische schepen door de zeestraat.
Ondertussen zitten ongeveer 2.000 schepen die de vlag van andere landen voeren vast aan weerszijden van de zeestraat.
Welke oliepijpleidingen kunnen als alternatieve routes dienen?
Het enige alternatief voor het verschepen van olie is het via leidingen over land of onder zee transporteren. Er kunnen drie oliepijpleidingen rond de Straat van Hormuz werken, waaronder:
De oost-westpijpleiding van Saoedi-Arabië
De Oost-West-pijpleiding staat ook bekend als de Petroleum en wordt beheerd door de Saoedische oliegigant Aramco. Aramco is een van de grootste bedrijven ter wereld, met een marktkapitalisatie van meer dan 1,7 biljoen dollar en een jaaromzet van 480 miljard dollar. De oliegigant controleert 12 procent van de mondiale olieproductie, met een capaciteit van ruim 12 miljoen vaten per dag.
Het is een pijpleiding van 1.200 km (745 mijl) die loopt van het olieverwerkingscentrum Abqaiq, dichtbij de Golf in Saoedi-Arabië, naar de haven van Yanbu aan de Rode Zee, aan de andere kant van het land.
De pijpleiding heeft echter niet de capaciteit om de sluiting van Hormuz volledig te compenseren.
Volgens gegevens van de Verenigde Naties passeerden in 2024 ongeveer 20 miljoen vaten per dag (bpd) de Straat van Hormuz. Ruwe olie en condensaat vormden hiervan 14 miljoen vaten per dag, terwijl aardolie de resterende 6 miljoen vaten per dag voor zijn rekening nam.
De Oost-West-pijpleiding heeft een capaciteit van maximaal 7 miljoen vaten per dag. Op 10 maart zei Aramco dat ongeveer 5 miljoen vaten per dag beschikbaar zou kunnen worden gesteld voor de export, terwijl de rest aan lokale raffinaderijen zou kunnen worden geleverd.
Sinds de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran eind februari begon, heeft Saoedi-Arabië zijn oliestroom via deze pijpleiding opgevoerd. Volgens gegevens van Kpler, een data- en analysebedrijf, stroomde er in januari en februari gemiddeld 770.000 vaten per dag door de pijplijn. Dinsdag deze week was dit gestegen tot gemiddeld 2,9 miljoen vaten per dag.
Het gebruik van de Saoedische pijpleiding brengt echter nog steeds een risico met zich mee.
De Houthi’s, een door Iran gesteunde Jemenitische gewapende groepering wiens aanvallen op schepen in de Rode Zee mondiale scheepvaartchaos veroorzaakten tijdens Israëls genocidale oorlog in Gaza van 2023 tot 2025, zouden zich kunnen richten op de Straat van Bab al-Mandeb, die de Rode Zee met de Golf van Aden verbindt, en de Indische Oceaan daarbuiten.
Een niet bij naam genoemde Houthi-leider vertelde persbureau Reuters dat de Houthi’s bereid blijven om de Rode Zee opnieuw aan te vallen in solidariteit met Teheran, zo meldde het bureau donderdag.
“We staan militair volledig klaar met alle opties. Wat betreft andere details die te maken hebben met het bepalen van het nuluur, worden ze overgelaten aan de leiding en we volgen de ontwikkelingen op en volgen deze op en zullen weten wanneer het geschikte moment is om in actie te komen”, zei de Houthi-leider.
De Bab al-Mandeb is de zuidelijke uitlaat van de Rode Zee, gelegen tussen Jemen op het Arabische schiereiland en Djibouti en Eritrea aan de Afrikaanse kust.
Het is een van de belangrijkste routes ter wereld voor het mondiale transport van grondstoffen over zee, met name ruwe olie en brandstof uit de Golf met bestemming de Middellandse Zee via het Suezkanaal of de SUMED-pijpleiding aan de Egyptische Rode Zeekust, maar ook grondstoffen met bestemming Azië, waaronder Russische olie.
De Bab al-Mandeb is op het smalste punt 29 kilometer breed, waardoor het verkeer beperkt blijft tot twee kanalen voor inkomende en uitgaande zendingen.
Iran zou een nieuw front in de Straat van Bab al-Mandeb kunnen openen als er aanvallen worden uitgevoerd op Iraans grondgebied of zijn eilanden, zo citeerde de Iraanse semi-officiële Tasnim woensdag een niet nader genoemde Iraanse militaire bron.
De ruwe-oliepijpleiding van Abu Dhabi in de VAE
De ruwe oliepijpleiding van Abu Dhabi wordt ook wel de ADCOP of de Habshan-Fujairah-pijpleiding genoemd.
De 380 km lange pijpleiding loopt van Habshan, een olie- en gasveld in het zuidwestelijke deel van Abu Dhabi, Verenigde Arabische Emiraten, naar de haven van Fujairah aan de Golf van Oman.
De pijpleiding, die in 2012 operationeel werd, heeft een capaciteit van ongeveer 1,5 miljoen vaten per dag (bpd). Het is onduidelijk hoeveel er nu door de pijpleiding wordt getransporteerd.
De olie-export uit Fujairah lijkt ondanks de sluiting van de zeestraat echter de afgelopen maand te zijn gestegen, met een gemiddelde van 1,62 miljoen vaten per dag in maart, vergeleken met 1,17 miljoen vaten per dag in februari, aldus Kpler-analist Johannes Rauball, die met Reuters sprak.
Ruwe oliepijpleiding Irak-Turkije
De Irak-Turkije-pijpleiding voor ruwe olie, ook wel de Kirkuk-Ceyhan-pijpleiding genoemd, verbindt Irak met de Middellandse Zeekust van Turkiye.
De pijpleiding, die een capaciteit heeft van 1,6 miljoen vaten per dag, vervoert momenteel ongeveer 200.000 vaten per dag.
Irak behoort tot de top vijf van mondiale olieproducenten en is met meer dan 4 miljoen vaten per dag de op een na grootste binnen de Organisatie van Olie-Exporterende Landen (OPEC).
Kunnen deze pijpleidingen de Straat van Hormuz vervangen?
Nee. Hoewel deze pijpleidingen een deel van de capaciteit van Hormuz kunnen overnemen, bedraagt hun gecombineerde capaciteit slechts ongeveer 9 miljoen vaten per dag, vergeleken met ongeveer 20 miljoen vaten per dag voor de zeestraat.
Bovendien bevinden deze pijpleidingen zich op het land en bevinden ze zich binnen het bereik van Iraanse raketten en drones, waardoor ze net zo kwetsbaar zijn voor aanvallen en schade in het aanhoudende conflict als schepen die door de zeestraat reizen. Gedurende de oorlog heeft de energie-infrastructuur in de hele Golf te lijden gehad van aanvallen.
Zijn er andere opties?
Theoretisch kan olie per vrachtwagen worden vervoerd, maar dit is kostbaar, traag en inefficiënt.
Een standaard vrachtwagen kan tussen de 100 en 700 vaten per dag vervoeren, afhankelijk van het aantal ritten. Er zouden honderdduizenden vaten nodig zijn om aan de behoeften te voldoen, waarvoor duizenden vrachtwagens nodig zouden zijn, die ook het doelwit zouden kunnen zijn van stakingen.
