Landelijke protesten in Iran aangewakkerd door de noodlijdende economie van de Islamitische Republiek, oefenen nieuwe druk uit op de theocratie, die heeft gereageerd met een dodelijk optreden en het afsluiten van het internet.
Teheran is nog steeds aan het bijkomen van een twaalfdaagse oorlog die Israël in juni lanceerde en waarbij de Verenigde Staten nucleaire locaties in Iran bombardeerden. De economische druk, die is toegenomen sinds september, toen de Verenigde Naties het land opnieuw sancties oplegden vanwege zijn atoomprogramma, heeft de Iraanse rial-valuta in een vrije val gebracht, die nu wordt verhandeld tegen ruim 1,4 miljoen dollar tegen 1 dollar.
Ondertussen is Irans zelfbenoemde “As van het Verzet” – een coalitie van landen en militante groepen gesteund door Teheran – gedecimeerd sinds het begin van de oorlog tussen Israël en Hamas in 2023.
De Amerikaanse president Donald Trump heeft gewaarschuwd dat als Teheran “vreedzame demonstranten met geweld doodt”, de VS “hen te hulp zal komen” – een dreiging die een nieuwe betekenis heeft gekregen nadat Amerikaanse troepen Nicolás Maduro uit Venezuela, een oude bondgenoot van Teheran, hadden gevangengenomen.
“We houden het nauwlettend in de gaten”, waarschuwde Trump. “Als ze mensen gaan vermoorden zoals ze in het verleden hebben gedaan, denk ik dat ze heel hard getroffen zullen worden door de Verenigde Staten.”
Dit is wat u moet weten over de protesten en de uitdagingen waarmee de Iraanse regering wordt geconfronteerd.
Er hebben ruim 600 protesten plaatsgevonden in alle 31 Iraanse provincies, zo meldde het in de VS gevestigde Human Rights Activists News Agency dinsdag. Het dodental heeft minstens 646 bereikt, aldus het rapport, met meer dan 10.700 arrestaties. De groep vertrouwt voor haar berichtgeving op een activistisch netwerk binnen Iran en is accuraat geweest in eerdere onrust.
De Iraanse regering heeft geen algemene slachtoffercijfers voor de demonstraties gegeven. De Associated Press heeft de tol niet onafhankelijk kunnen vaststellen, aangezien het internet in Iran geblokkeerd is. Iraniërs konden dinsdag met hun mobiele telefoon naar het buitenland bellen nadat de beperkingen waren opgeheven.
Het was moeilijk om de omvang van de protesten te begrijpen. Iraanse staatsmedia hebben weinig informatie verstrekt over de demonstraties. Online video’s bieden slechts korte, wankele glimpen van mensen op straat of het geluid van geweerschoten.
Journalisten in Iran worden in het algemeen ook geconfronteerd met beperkingen op het gebied van verslaggeving, zoals het vereisen van toestemming om door het land te reizen, evenals de dreiging van intimidatie of arrestatie door de autoriteiten. De afsluiting van het internet heeft de situatie nog ingewikkelder gemaakt.
Ontvang het laatste nationale nieuws
Voor nieuws dat van invloed is op Canada en de rest van de wereld kunt u zich aanmelden voor de laatste nieuwswaarschuwingen die rechtstreeks aan u worden verzonden wanneer ze zich voordoen.
Maar de protesten lijken niet te stoppen, zelfs niet nadat de Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei zei dat “relschoppers op hun plaats moeten worden gezet.”
De ineenstorting van de rial heeft geleid tot een steeds groter wordende economische crisis in Iran. De prijzen voor vlees, rijst en andere basisproducten van de Iraanse eettafel zijn gestegen. Het land kampt met een jaarlijkse inflatie van ongeveer 40%.
In december introduceerde Iran een nieuw prijsniveau voor zijn nationaal gesubsidieerde benzine, waardoor de prijs van een deel van ’s werelds goedkoopste gas steeg en de bevolking verder onder druk werd gezet. Teheran zou in de toekomst naar sterkere prijsstijgingen kunnen streven, aangezien de regering de prijzen nu elke drie maanden zal herzien. Intussen wordt verwacht dat de voedselprijzen zullen stijgen nadat de Iraanse Centrale Bank de afgelopen dagen een einde heeft gemaakt aan een preferentiële, gesubsidieerde dollar-rial-wisselkoers voor alle producten behalve medicijnen en tarwe.
De protesten begonnen eind december met kooplieden in Teheran voordat ze zich verspreidden. Terwijl ze zich aanvankelijk op economische kwesties concentreerden, begonnen demonstranten al snel ook anti-regeringsverklaringen te scanderen. De woede sluimert door de jaren heen, vooral na de dood in 2022 van de 22-jarige Mahsa Amini die in politiehechtenis zat en die tot landelijke demonstraties leidde.
Sommigen hebben gezongen ter ondersteuning van de verbannen kroonprins Reza Pahlavi van Iran, die heeft opgeroepen tot protesten.
De Iraanse ‘As van het Verzet’, die in de jaren na de door de VS geleide invasie van 2003 en de daaropvolgende bezetting van Irak steeds belangrijker werd, wankelt.
Israël heeft Hamas verpletterd in de verwoestende oorlog in de Gazastrook. Hezbollah, de sjiitische militante groepering in Libanon, heeft zijn topleiders door Israël zien vermoorden en heeft het sindsdien moeilijk. Een bliksemoffensief in december 2024 wierp Iran’s trouwe bondgenoot en cliënt in Syrië, president Bashar Assad, omver na jaren van oorlog daar. De door Iran gesteunde Houthi-rebellen in Jemen zijn ook getroffen door Israëlische en Amerikaanse luchtaanvallen.
China is ondertussen nog steeds een belangrijke afnemer van Iraanse ruwe olie, maar heeft geen openlijke militaire steun verleend. Dat geldt ook voor Rusland, dat in zijn oorlog tegen Oekraïne op Iraanse drones heeft vertrouwd.
Iran benadrukt al tientallen jaren dat zijn nucleaire programma vreedzaam is. Haar functionarissen hebben echter steeds vaker gedreigd een kernwapen na te streven. Vóór de Amerikaanse aanval in juni had Iran uranium verrijkt tot bijna op wapenniveau, waardoor het het enige land ter wereld was zonder een kernwapenprogramma dat daartoe in staat was.
Teheran heeft ook steeds meer zijn samenwerking met de Internationale Organisatie voor Atoomenergie, de nucleaire waakhond van de VN, teruggeschroefd, omdat de spanningen over zijn nucleaire programma de afgelopen jaren zijn toegenomen. De directeur-generaal van het IAEA heeft gewaarschuwd dat Iran maar liefst tien kernbommen zou kunnen bouwen als het zou besluiten zijn programma te bewapenen.
Amerikaanse inlichtingendiensten hebben vastgesteld dat Iran nog moet beginnen met een wapenprogramma, maar “activiteiten heeft ondernomen die het land beter positioneren om een nucleair apparaat te produceren, als het daarvoor kiest.”
Iran heeft onlangs gezegd dat het op geen enkele plek in het land uranium meer verrijkt, in een poging het Westen duidelijk te maken dat het open blijft staan voor mogelijke onderhandelingen over zijn atoomprogramma om de sancties te versoepelen. Maar er hebben in de maanden sinds de juni-oorlog geen noemenswaardige gesprekken plaatsgevonden.
Iran was tientallen jaren geleden een van de belangrijkste bondgenoten van de Verenigde Staten in het Midden-Oosten onder sjah Mohammad Reza Pahlavi, die Amerikaanse militaire wapens kocht en CIA-technici toestond geheime luisterposten te runnen die de naburige Sovjet-Unie in de gaten hielden. De CIA pleegde in 1953 een staatsgreep die het bewind van de sjah versterkte.
Maar in januari 1979 vluchtte de sjah uit Iran toen de massademonstraties tegen zijn bewind toenamen. Toen kwam de Islamitische Revolutie onder leiding van ayatollah Ruhollah Khomeini, die de theocratische regering van Iran creëerde.
Later dat jaar overrompelden universiteitsstudenten de Amerikaanse ambassade in Teheran, op zoek naar de uitlevering van de sjah. Dit leidde tot de 444 dagen durende gijzelaarscrisis, waardoor de diplomatieke betrekkingen tussen Iran en de VS werden verbroken.
Tijdens de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren tachtig steunden de VS de Iraakse leider Saddam Hoessein. Tijdens dat conflict lanceerden de VS een eendaagse aanval die Iran op zee lamlegde als onderdeel van de zogenaamde ‘Tankeroorlog’, en schoot later een Iraans commercieel vliegtuig neer dat volgens het Amerikaanse leger voor een gevechtsvliegtuig werd aangezien.
Iran en de VS hebben in de jaren daarna heen en weer gewiegd tussen vijandschap en tegenzin. De betrekkingen bereikten een hoogtepunt met de nucleaire deal van 2015, waarbij Iran zijn programma aanzienlijk beperkte in ruil voor het opheffen van de sancties. Maar Trump trok Amerika in 2018 eenzijdig terug uit het akkoord, wat leidde tot spanningen in het Midden-Oosten die toenamen na de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023.
