Het gerucht ging dat de oliemagnaat J. Paul Getty zou hebben gezegd dat zijn drie regels om rijk te worden waren: Vroeg opstaan. Werk hard. Olie aanboren. Het is een van die uitstekend aanhaalbare opmerkingen, omdat het iets weergeeft waarvan we allemaal weten dat het waar is: dat geluk en toeval evenveel met succes te maken hebben als al het andere.
Toch waarderen we mensen niet vanwege hun geluk. Wij verheffen niet degenen die de loterij winnen of met contant geld weglopen van een roulettetafel. In plaats daarvan prijzen wij talent, vaardigheid en toewijding. En dat zorgt voor spanning, want hoewel geluk een grote rol speelt in de uitkomsten, kunnen we alleen de moeite die we steken in het ontwikkelen van onze vaardigheden beheersen.
Dat is de aard van wat de Franse schrijver doet Albert Camus genaamd existentiële rebellie. Het is door onze eigen inspanningen en acties dat we betekenis vinden in een onverschillig universum, ook al hebben de beloningen voor die inspanningen een aanzienlijk willekeurig element. Geloven in geluk is dus op zichzelf een daad van verzet. Werken, streven en vaardigheden opbouwen in zo’n wereld is geen naïviteit maar rebellie.
Hoe Einstein een icoon werd
Hoewel we hem vandaag de dag nog lang als een icoon herinneren, Albert Einstein was in het begin van de twintigste eeuw niet erg populair of zelfs maar geliefd. Hij was Duitser in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, Joods in een tijd van verhoogd antisemitisme, en schijnbaar zo afstandelijk en vol van zichzelf dat hij beweerde dat slechts een handvol mensen op aarde zijn vreemde theorieën kon begrijpen.
Dat veranderde abrupt toen Einstein arriveerde voor het eerst in Amerika op 3 april 1921 en een handjevol journalisten ging hem plichtsgetrouw tegemoet. Toen ze in de haven van New York aankwamen, zagen ze tot hun verbazing een menigte van duizenden die op hem wachtten, schreeuwend van bewondering en zwaaiend met zakdoeken. Verrast door zijn populariteit en gecharmeerd door zijn geniale, eigenzinnige persoonlijkheid, haalde het verhaal van Einsteins komst de voorpagina in de grote kranten.
Het was allemaal een beetje een vergissing. De mensen in de menigte waren er niet om Einstein te zien, maar… Chaim Weizmannde populaire zionistische leider met wie Einstein op reis was om geld in te zamelen voor de Hebreeuwse Universiteit (en die de WASPy-wetenschapsverslaggevers niet herkenden). Niettemin verwierf Einstein zo zijn iconische status, die de andere grote lichten, zoals Bohr, Heisenberg En Schrödingerin de gouden eeuw van de natuurkunde.
Van daaruit wordt de Matthew-effect (of wat netwerkwetenschappers noemen preferentiële gehechtheid) overgenomen. Omdat Einstein nu zo bekend was, wilden kranten over hem berichten en hem vragen naar de andere wetenschappelijke doorbraken van die tijd. Net zoals de rijken rijker worden, worden de populaire mensen populairder. Einstein werd meer dan een wetenschapper, maar een culturele toetssteen.
Toch heeft Einstein natuurkunde niet gestudeerd voor zijn roem. In feite was het zijn onvermogen om zich aan de conventies te houden, waardoor zijn vroege carrière in ellende, werkloosheid en armoede terechtkwam. En hoewel zijn baanbrekende werk achter hem lag toen hij de haven van New York binnenkwam, bleef hij tot aan zijn dood in 1955 aan de natuurkunde werken, lang nadat hij, zoals Robert J. Oppenheimer het uitdrukte, ‘een mijlpaal, geen baken’ was geworden.
Het Wunderkind verloor bijna door de geschiedenis
Op een ochtend in januari 1913 zei de eminente wiskundige GH Hardy opende zijn post en vond een brief geschreven in een bijna niet te ontcijferen krabbel. Het begon ongunstig:
“Ik wil mezelf graag aan u voorstellen als klerk op de boekhoudafdeling van het Port Trust Office in Madras met een salaris van £ 20 per jaar. Ik ben nu ongeveer 23 jaar oud. Ik heb geen universitaire opleiding genoten, maar ik heb de gewone school gevolgd. De vrije tijd die ik tot mijn beschikking heb, heb ik gebruikt om bij Wiskunde te werken.”
Binnenin vond hij wat leek op wiskundige onzin, waarbij hij vreemde notaties gebruikte en theorieën beweerde die ‘nauwelijks mogelijk leken’. Een groot deel ervan was onbegrijpelijk, behalve één klein gedeelte dat rechtstreeks een vermoeden weerlegde dat Hardy zelf enkele maanden eerder had geuit. Ervan uitgaande dat het een ingewikkelde grap was, gooide hij de brief in de prullenbak.
Maar de hele dag door merkte Hardy dat de ideeën aan hem knaagden en pakte hij de brief op. Die avond bracht hij het over naar zijn oude medewerker, JE Littlewood. Tegen middernacht beseften ze dat ze zojuist een van de grootste wiskundige talenten waren tegengekomen die de wereld ooit had gezien: een berooide jongeman in India genaamd Srinivasa Ramanujan.
Ramanujan leefde in extreme armoede en was grotendeels autodidact geavanceerde tekst Als tiener verslond hij het en begon notitieboekjes te vullen met stellingen en bewijzen. Hij liet zijn werk zien aan plaatselijke wiskundigen, maar niemand wist precies wat hij ervan moest denken. Met de hulp van vrienden stuurde Ramanujan brieven naar drie vooraanstaande professoren in Cambridge. De eerste twee negeerden hem. Hardy was de derde.
Het valt te betwijfelen of Ramanujan de eerste aspirant-wiskundige was die zijn werk naar beroemde professoren stuurde. De meeste zijn, net als zijn eerste twee brieven, door de geschiedenis verloren gegaan. Maar Ramanujan probeerde het, had een beetje geluk, en we zijn er allemaal beter voor. Zelfs nu, ruim een eeuw later, de zijne notitieboekjes worden nog steeds op grote schaal bestudeerd door wiskundigen die op zoek zijn naar nieuwe inzichten.
Hardy, in alle opzichten een genie, was een van de belangrijkste wiskundigen van zijn tijd. Maar toen hem werd gevraagd zijn grootste ontdekking te noemen, antwoordde hij zonder aarzeling: ‘Ramanujan.’
Het wondermiddel dat we bijna misten
In 1891, Dr. William Coley had een ongewoon idee. Geïnspireerd door een obscure casus waarin een man die een ernstige infectie had opgelopen, genas van kanker, infecteerde hij opzettelijk een tumor in de nek van zijn patiënt met een zware dosis bacteriën. Op wonderbaarlijke wijze verdween de tumor en bleef de patiënt zelfs vijf jaar later kankervrij.
Om zijn succes te herhalen, creëerde hij een speciaal brouwsel van gifstoffen ontworpen om het immuunsysteem een boost te geven. Helaas heeft hij zijn eerste resultaten nooit consistent kunnen reproduceren. Zijn idee werd door de medische gemeenschap met scepsis onthaald en toen bestralingstherapie begin twintigste eeuw werd ontwikkeld, werd Coley’s onderzoek grotendeels vergeten.
Dr. William Coley had pech.
Toch is zijn dochter, Helen Coley Nautsweigerde het idee te laten sterven. Met een subsidie van $ 2.000 van Nelson Rockefeller richtte ze de Instituut voor Kankeronderzoek in 1953 om immunologische benaderingen van kanker te bestuderen. Hoewel het grotendeels werd afgewezen door de medische gemeenschap, inspireerde het een klein groepje toegewijden om te blijven zoeken, zij het meestal tevergeefs.
Een beetje geluk kwam in 1996, toen een onderzoeker belde Jim Allisonna een vermoeden, publiceerde een monumentaal papier wat suggereert dat Coley’s idee toch enige waarde kan hebben. Met behulp van een nieuwe aanpak kon hij verbazingwekkende resultaten bij muizen laten zien. ‘De tumoren smolten gewoon weg’, vertelde Jim me later.
Opgewonden haastte hij zich naar farmaceutische bedrijven, in de hoop financiering te verkrijgen. In plaats daarvan werd hij afgewezen. Geneesmiddelenfabrikanten hadden al miljarden geïnvesteerd (en verloren) in soortgelijke ideeën. Honderden pogingen waren mislukt. ‘Het was deprimerend,’ herinnerde Jim zich. “Ik wist dat deze ontdekking een verschil kon maken, maar niemand wilde erin investeren.”
Niettemin hield hij vol. Hij verzamelde meer gegevens, beukte op de stoep en maakte zijn standpunt duidelijk. Het kostte hem drie jaar, maar uiteindelijk vond hij een klein biotechbedrijf, Medarexdie ermee instemde hem en zijn werk te steunen. Het medicijn dat hieruit voortkwam, zou de sluizen openen en van immunotherapie tegen kanker een levensvatbare behandeling maken. Jim zou de Nobelprijs winnen in 2018.
Een existentiële rebel worden
Camus geloofde dat ons bestaan dat was absurd. Hij vergeleek de menselijke conditie met Sisyfusde mythische Griekse koning die veroordeeld werd om een rotsblok de heuvel op te rollen, om het vervolgens voor eeuwig weer naar beneden te zien rollen. Ongelooflijk genoeg stelt Camus zich Sisyphus voor, die net zo gelukkig terugkeert naar zijn werk aan de voet van de berg, nadat hij betekenis in zijn taak heeft gevonden.
Dat is de aard van existentiële rebellie: om betekenis voor jezelf te creëren in een universum dat niets biedt. In de twintig jaar waarin ik onderzoek doe naar innovatie, transformatie en verandering, heb ik één constante ontdekt: je hebt je geluk niet in de hand. Er kan van alles gebeuren. ‘Zekere dingen’ mislukken vaak, terwijl er voortdurend gebeurtenissen met een lage waarschijnlijkheid plaatsvinden.
We kunnen ons gemakkelijk een wereld voorstellen waarin Einstein klerk op een patentbureau bleef en in zijn vrije tijd natuurkunde deed; Ramanujan stierf als een anonieme pauper, zijn genialiteit werd nooit erkend; en William Coley’s visie op een revolutionaire remedie tegen kanker bleef een utopie. Maar ieder van hen hield vol tegen een onverschillig universum, en daar zijn we allemaal beter van geworden.
We hebben geen controle over ons geluk, maar we kunnen wel zelf beslissen hoe we naar betekenis zoeken. Einstein bracht de laatste decennia van zijn leven door in Princeton, NJ, waar hij werkte aan theorieën die nooit zouden uitkomen. Op zijn sterfbed definieerde Ramanujan een nieuwe klasse van wiskundige functies en de nummer dat zijn naam draagt. Dr. Coley, nu erkend als de ‘vader van de kankerimmunotherapie’, stierf omringd door zijn liefhebbende familie die toegewijd was aan zijn nalatenschap.
En net als Sisyphus kunnen we ons voorstellen dat ze allemaal gelukkig zijn, en misschien hopen op een beetje geluk.
