Nu het conflict waarbij de Verenigde Staten, Israël en Iran betrokken zijn, zijn tweede week ingaat, vertoont het Iraanse leiderschap zichtbare tekenen van interne spanning, ook al blijven functionarissen de oproepen van Washington tot een “onvoorwaardelijke overgave” publiekelijk afwijzen en beloven te zullen blijven vechten.De verdeeldheid is scherper in beeld gekomen na de dood van de hoogste leider van Iran, Ayatollah Ali Khamenei, tijdens een gezamenlijke Amerikaans-Israëlische aanval op 28 februari, een gebeurtenis die leidde tot een leiderschapstransitie en concurrerende reacties binnen het politieke en veiligheidsestablishment van Teheran.Drie ontwikkelingen in de dagen daarna, de verontschuldiging van de Iraanse president Masoud Pezeshkian aan de buurlanden, de benoeming van Mojtaba Khamenei als de nieuwe opperste leider, en de groeiende invloed van de Islamitische Revolutionaire Garde, hebben de opkomende breuklijnen tussen gematigden, geestelijken en harde veiligheidsfracties benadrukt.
Excuses die tot terugslag leidden
Na de moord op Khamenei vormde Iran op grond van grondwettelijke bepalingen een driekoppige interim-leiderschapsraad om het hoogste gezag uit te oefenen totdat er een opvolger was gekozen. Volgens AP bestond de raad uit Pezeshkian, het hoofd van de rechterlijke macht Gholam-Hossein Mohseni-Ejei en de hoge geestelijke Ayatollah Alireza Arafi. De leiding beloofde aanvankelijk snelle vergelding en lanceerde raket- en drone-aanvallen op Israëlische en Amerikaanse doelen, evenals op infrastructuur zoals luchthavens, olieraffinaderijen en hotels in Golflanden, waaronder Bahrein, Qatar, Saoedi-Arabië en de VAE.De verdeeldheid kwam op 7 maart publiekelijk aan de oppervlakte toen Pezeshkian een vooraf opgenomen toespraak op de staatstelevisie uitsprak waarin hij zich verontschuldigde voor de stakingen die aangrenzende staten troffen.“Ik bied persoonlijk mijn excuses aan aan de buurlanden die door Iran zijn aangevallen. Onze commandanten, leiders en dierbaren zijn omgekomen door de brute agressie die plaatsvond”, zei hij. “Het was niet onze bedoeling om de buurlanden te schenden. Zoals ik al vaak heb gezegd: zij zijn onze broeders”, aldus Reuters.De opmerkingen leidden tot onmiddellijke kritiek van hardliners en veiligheidsfunctionarissen.Parlementsvoorzitter Mohammad Bagher Ghalibaf zei op X dat “zolang de aanwezigheid van Amerikaanse bases in de regio voortduurt, de landen geen vrede zullen genieten.” Wetgever Hamid Rasaei noemde het standpunt van Pezeshkian ‘onprofessioneel, zwak en onaanvaardbaar’, met het argument dat landen die Amerikaanse bases huisvesten zich in plaats daarvan zouden moeten verontschuldigen.Mohseni-Ejei sprak de president ook tegen door te stellen dat regionale staten hadden toegestaan dat hun grondgebied werd gebruikt voor aanvallen op Iran en verklaarde dat “zware aanvallen op die doelen zullen doorgaan.”De Revolutionaire Garde waarschuwde zelf dat als “vijandige acties voortduren, alle militaire bases en belangen” van de VS en Israël in de hele regio de “primaire doelwitten” van Iran zouden zijn, aldus de Financial Times.Geconfronteerd met de reactie herzag Pezeshkian snel zijn standpunt. Later op 7 maart schreef hij op X dat Iran “onze bevriende landen en buurlanden niet had aangevallen; in plaats daarvan hebben we Amerikaanse militaire bases, faciliteiten en installaties in de regio aangevallen.”In een ander optreden op de staatstelevisie op 8 maart zei hij dat zijn eerdere opmerkingen “verkeerd geïnterpreteerd waren door de vijand die verdeeldheid met de buren probeert te zaaien.”
De benoeming van Mojtaba Khamenei
Een dag later nam de Iraanse leiderschapstransitie opnieuw een controversiële wending met de verkiezing van Mojtaba Khamenei als de nieuwe opperste leider.Volgens The Economist werd deze stap sterk gesteund door hardline geestelijken en de IRGC, maar kreeg ze te maken met weerstand van reformistische en gematigde figuren die betoogden dat de jongere Khamenei niet de hoge administratieve status en politieke ervaring had die gewoonlijk van de functie wordt verwacht.Critici waarschuwden ook dat het verheffen van de zoon van de voormalige leider in tegenspraak was met de idealen van de Islamitische Revolutie van 1979, die de erfelijke Pahlavi-monarchie omver wierp en de dynastieke heerschappij verwierp.Sommige figuren binnen het establishment van Teheran hadden ertegen gepleit om überhaupt snel een opvolger te benoemen. Mohsen Sazegara, een van de oprichters van de IRGC die later in ballingschap ging, vertelde Bloomberg dat een factie onder leiding van het hoofd van de veiligheidsraad, Ali Larijani, er de voorkeur aan gaf het gezag van de interim-raad uit te breiden in plaats van het opvolgingsproces te overhaasten.
De groeiende rol van het IRGC
Ondanks de bezwaren bleken de langdurige banden van Mojtaba Khamenei met de Revolutionaire Garde doorslaggevend. Bloomberg meldde dat hij grote invloed had opgebouwd binnen de commandonetwerken van de IRGC, inclusief betrokkenheid bij het vormgeven van hoge benoemingen en veiligheidsbeslissingen.De oorlog heeft ook de positie van de Garde binnen het politieke systeem versterkt. The Economist meldde dat de organisatie met een ongekende autonomie opereert en in sommige gevallen het traditionele geestelijke leiderschap bij het aansturen van de militaire strategie overschaduwt.Reuters meldde dat hoge ayatollahs er bij de 88 leden tellende Vergadering van Deskundigen op aandrongen om de besluitvorming na de dood van Khamenei te versnellen, terwijl Iran International zei dat de druk van de IRGC op de leden toenam tijdens noodvergaderingen.De uitkomst onderstreept volgens analisten waar de werkelijke autoriteit ligt tijdens het conflict. “Oorlogstijd heeft de neiging de machtsstructuren te verduidelijken, en in dit geval is de beslissende stem niet die van de civiele leiding, maar van de IRGC”, zei Alex Vatanka, collega van het Midden-Oosten Instituut, tegen Reuters.
Onzeker leiderschap in oorlogstijd
Zelfs nu de Iraanse leiders verenigd blijven in het afwijzen van Amerikaanse en Israëlische eisen, duiden de debatten over regionale aanvallen, de opvolging van het leiderschap en de groeiende rol van de Revolutionaire Garde op groeiende meningsverschillen over de manier waarop de oorlog moet worden uitgevochten.Nu Iran nog steeds te maken krijgt met aanhoudende militaire druk van de VS en Israël, zal de onmiddellijke uitdaging van Mojtaba Khamenei het consolideren van de autoriteit zijn, terwijl hij een conflict moet navigeren dat al diepe verdeeldheid binnen de leiderschapsstructuur van Teheran heeft blootgelegd.
