TEHERAN — In januari 1979 verliet de Sjah van Iran, Mohammad Reza Pahlavi, een natie die het einde van zijn heerschappij vierde en daarmee het tijdperk van de Islamitische Republiek onder Ayatollah Ruhollah Khomeini inluidde.
Meer dan 47 jaar later veroorzaakte de dood van de opvolger van Khomeini, de 86-jarige Iraanse Opperste Leider Ali Khamenei, soortgelijke scènes van vreugde, waarbij menigten in sommige gebieden openlijk juichten en dansten in de straten om de moord te herdenken van een leider die meer gevreesd dan geliefd was.
Iraniërs vieren feest op 19 januari 1979 in Teheran nadat het vertrek van sjah Mohammad Reza Pahlavi de weg vrijmaakte voor de oprichting van de Islamitische Republiek.
(Aristoteles Saris / Associated Press)
Maar de vieringen in een wijk in Teheran waren ook heimelijk en van korte duur om de oproerpolitie of leden van de Basij, een vrijwillige hulpmacht van de Revolutionaire Garde, te ontwijken. Honderden mensen verzamelden zich, schreeuwend en toeterend, en verhuisden vervolgens snel naar een andere buurt.
Er waren berichten over soortgelijke vertoningen in de hoofdstad. Maar op het platteland – waar de Basij en de politie minder aanwezig zijn – stroomden duizenden mensen de straat op, zingend en dansend van vreugde.
Deze bijeenkomsten stonden in contrast met meer georganiseerde, massale bijeenkomsten die lange tijd de kracht van de Iraanse autoriteiten zijn geweest. Bij dergelijke bijeenkomsten dit weekend rouwden Khamenei-aanhangers om zijn dood.
In de uren nadat Khamenei zaterdag dood werd verklaard, verzamelden duizenden zich op de belangrijkste pleinen in het hele land, waar ze foto’s van de Opperste Leider ophieven, met Iraanse vlaggen zwaaiden en ‘Wij offeren onszelf voor jou op, O Hoessein’ – een verwijzing naar een gemartelde sjiitische figuur. Velen huilden openlijk.
Twee mannen op een motorfiets versierd met een foto van de overleden Iraanse Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei rijden zondag voor een groep regeringsaanhangers nabij Khamenei’s residentie in Teheran, Iran.
(Vahid Salemi / Associated Press)
Maar ondanks de uiteenlopende opvattingen over Khamenei deelden beide partijen een gevoel van onzekerheid, met de vrees dat Iran op een kruispunt stond, met noodlottige vragen over zijn politieke en economische toekomst en het gevoel dat het gemakkelijk een gevaarlijk en chaotisch pad zou kunnen inslaan.
“Het is een gemengd gevoel. Aan de ene kant zijn we blij met de onthoofdingsaanvallen en de dood van Khamenei. Maar de overlevende functionarissen en commandanten zullen niet zomaar hun hand opsteken en het opgeven”, zegt Hassan, een kapper in Teheran die, zoals velen geïnterviewd, niet bij naam genoemd wilde worden om represailles te voorkomen.
“Ze zullen terugvechten, en daarom zal de ineenstorting van het regime lang duren, en het zal niet gemakkelijk zijn”, zei hij.
Ziba, een 60-jarige gepensioneerde verpleegster die telefonisch bereikbaar was, zei dat ze rond middernacht met haar man aan het rijden was om benzine te tanken in de buurt van het Arayia Shahr-plein in Teheran, vlak nadat een Basij-basis vlakbij hun huis was getroffen, precies op het moment dat geruchten over de dood van Khamenei steeds sterker werden.
“We begonnen te toeteren om het te vieren”, zei ze. Toen ze teruggingen naar hun appartement, juichten ze van vreugde vanuit hun raam.
Maar ze waren te bang om meer te doen. Ze wonen in een wijk met een aantal hoge ambtenaren en waren bang dat dit tot represailles zou leiden.
Ze voegde eraan toe dat haar familie gelukkig was, maar dat ze verwachtten dat de ineenstorting van de theocratie langer zou duren. En het zou de vernietiging van een groot deel van de militaire infrastructuur van het land met zich meebrengen, die zij beschouwde als ‘de bezittingen van het land’.
In de tussentijd was ze bezorgd over de bescherming van haar gezin. Zowel haar zoon als dochter waren thuis nadat de autoriteiten een zevendaagse feestdag hadden afgekondigd.
“Ik smeekte hen om niet naar buiten te gaan en het huis met ons te verlaten naar een ander deel van Teheran”, zei ze.
“Ik hoop dat het regime snel zal instorten. Inshallah (als God het wil) zal dat gebeuren.”
Anderen waren verdeeld binnen hetzelfde huishouden.
Rahman, een elektrotechnisch ingenieur die geen tranen zou laten voor Khamenei, reed zijn bejaarde vader – en fervent aanhanger van Khamenei – naar een moskee waar hij zou deelnemen aan een rouwevenement.
Rahman hoopte dat demonstranten binnen tien dagen opnieuw de straat op zouden gaan en hun wil zouden opleggen aan het nu onthoofde theocratische regime.
“Maar de meer realistische situatie is dat de aanvallen van de VS en Israël zullen doorgaan totdat de topfunctionarissen bijeenkomen voor onderhandelingen en een deal accepteren die hen aan de macht houdt”, zei hij.
Amir, een twintigjarige barista, liet zijn humeur nu niet verpesten door gedachten aan de toekomst. Hij had deelgenomen aan de protesten in januari, en ook aan de demonstraties van 2022 waarin werd geprotesteerd tegen de dood in politiehechtenis van Mahsa Amini, een 22-jarige vrouw die ervan werd beschuldigd de wet te hebben overtreden door vrouwen te dwingen hun hoofd te bedekken.
“Ik zeg je, ik ben voor het eerst sinds jaren aan het lachen en blij”, zei hij.
“Het kan me niet schelen wat er daarna gebeurt. Het enige dat ik je kan vertellen is dat dit regime geen echte toegewijden heeft, alleen maar huurlingen. Ik hoop dat ze het snel opgeven.”
Iraanse mensen demonstreren zondag voor de Brandenburger Tor in Berlijn, Duitsland, ter ondersteuning van de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran.
(Ebrahim Noroozi / Associated Press)
Voor Iraanse diasporagemeenschappen buiten het land, die voor een groot deel anti-regeringsgezind zijn, leidde de dood van Khamenei tot onvervalst geluk. In Los Angeles, Londen en andere steden kwamen mensen naar wat in wezen straatfeesten waren vóór de Iraanse diplomatieke missies.
Ook in het Midden-Oosten waren de reacties verdeeld; een weerspiegeling van Khamenei’s lange schaduw op de regio. In Syrië werd de dood van Khamenei gezien als wraak voor zijn steun met wapens, manschappen en materieel aan de voormalige Syrische president Bashar Assad, die in december 2024 werd afgezet.
In Libanon hield de sjiitische groepering Hezbollah een betoging van duizenden mensen in de buitenwijk van Beiroet, waar zij de scepter zwaait.
En in Irak, een land met een sjiitische meerderheid waarvan de diepe banden met de Iraanse heersers werden aangewakkerd door de Amerikaanse invasie van 2003, kondigde de regering drie dagen van rouw af. In de tussentijd probeerden honderden de Groene Zone, waar de Amerikaanse ambassade is gevestigd, te bestormen voordat ze door de politie werden teruggedrongen.
