Recensie ‘Twee aanklagers’: tijdige lessen in autoritarisme uit een ander tijdperk

In het nieuwe drama van Sergei Loznitsa zijn trappenhuizen sinister. Gangen zoemen met onzichtbare dreiging. De primaire kleuren zijn saai grijs en lelijk bruin. Gezichten glimlachen niet. En de deuren zijn altijd op slot.

Er zijn veel manieren om autoritarisme in beeld te brengen, maar ‘Twee aanklagers’ is indringend in zijn weergave van een samenleving die langzaam wordt vergiftigd. De film zou te zwaar zijn als hij niet zo briljant was bedacht en uitgevoerd.

Het is 1937 in de Sovjet-Unie. De Oekraïense regisseur filmt in een beperkende hoekige beeldverhouding en neemt ons mee naar een verroeste gevangenis vol mannen die ten onrechte zijn opgesloten als vijanden van de staat. Een oudere man krijgt de opdracht de brieven van de gevangenen aan Stalin te verbranden, waarin hij smeekt om gehoor te geven aan hun oproepen. Maar het verzoek van één gevangene gaat niet in rook op: een briefje geschreven in bloed door een ouder wordende bolsjewiek die zijn onschuld belijdt.

Kort daarna arriveert onze hoofdpersoon, een nieuw ingehuurde aanklager genaamd Kornev (Aleksandr Kuznetsov), bij de gevangenis, met het briefje in de hand. Hij is van plan de beweringen van de gevangene te onderzoeken. De rest van de “Twee aanklagers” zal betrekking hebben op de talloze krachten die samenzweren om zijn inspanningen te dwarsbomen.

Geïnspireerd door een novelle van de Sovjet-natuurkundige Georgy Demidov, die zijn eigen aangrijpende ervaringen in de goelag van eind jaren dertig tot begin jaren vijftig optekende, ontvouwt ‘Twee aanklagers’ zich met onheilspellende efficiëntie. Vastbesloten om de zaken recht te zetten, staat Kornev erop de gevangene, Stepniak, te zien, om er vervolgens achter te komen hoe moeilijk zo’n ogenschijnlijk eenvoudig verzoek blijkt te zijn. Praat met de supervisor, hem wordt eerst verteld. Nadat hij urenlang zijn hielen heeft afgekoeld, krijgt Kornev te horen dat Stepniak een besmettelijke ziekte heeft – kom een ​​andere keer terug. Maar Kornev is jong en doordrenkt van een idealistische ijver, en weigert zich door deze knokploegen te laten tegenhouden.

De claustrofobische kadrering van de film, gecombineerd met een vergrendelde camera, zorgt al snel voor een klam gevoel. Er is geen sprake van geweld in ‘Twee aanklagers’, maar de dreiging van agressie neemt nooit af. Loznitsa bevat meerdere korte scènes waarin Kornev eindeloze trappen oploopt of wacht tot een gestoorde bewaker een deur ontgrendelt die hem naar een andere deur zal leiden waarvoor ook een sleutel nodig is. Redacteur Danielius Kokanauskis monteert deze fragmenten met de precisie van een Zwitserse klok, wat de wrede precisie van de Sovjet-bureaucratie weerspiegelt. Samen met zijn vaste cameraman Oleg Mutu geeft Loznitsa deze gevangenis – en het autoritarisme zelf – een ziekelijke glans zonder ooit de ellendige stank ervan te ontkennen.

Wanneer Kornev eindelijk met Stepniak (Alexander Filippenko), die ooit een idealistische advocaat was, spreekt, laat hij de verontwaardigde jongeman het misbruik zien dat hij heeft ondergaan door de Sovjet-geheime politie. Om dit punt te bereiken was een hele onderneming voor Kornev, maar hij moet nu een nog uitdagendere taak op zich nemen: per trein naar Moskou reizen om zijn superieuren te waarschuwen. Kornev vermoedt terecht dat zijn plaatselijke functionarissen onder één hoedje spelen met de misdadigers van Stalin – en dat hijzelf nu mogelijk in gevaar verkeert – en kan alleen maar bidden dat de procureur-generaal (Anatoli Beliy) actie zal ondernemen. Kornev weet in welk land hij woont, maar hij heeft de hoop niet opgegeven dat gerechtigheid nog bestaat. En dus stapt hij uit de rij om zijn theorie te testen.

Met weinig woorden straalt Kuznetsov zoveel fatsoen en overtuiging uit dat hij zich een groot aantal deugdzame fictieve advocaten van weleer herinnert die zich tegen het kwaad verzetten. En als ervaren verhalend filmmaker en documentairemaker onthult Loznitsa behendige hommages aan Jacques Tati en Roy Andersson, uitgestreken regisseurs die menselijk gedrag terugbrengen tot de basisbewegingen. In ‘Two Prosecutors’ worden de inerte ‘nobodies’ die de vooruitgang van Kornev blokkeren scherp gechoreografeerd, waarbij Stalins existentiële wurggreep hun geest wurgt.

Terwijl de obstakels voor Kornev toenemen, groeit zijn paranoia, wat leidt tot vluchtige momenten van surrealisme. Wanneer een naamloze secretaris een stapel papieren laat vallen, is Kornevs reactie om te helpen instinctief, maar toch krimpen we ineen bij de zorgeloze fout die hij begaat in deze gevoelloze samenleving. Later benadert een vreemdeling Kornev vrolijk, ervan overtuigd dat hij hem kent, en het effect is huiveringwekkend: een storing in de matrix waarin de menselijke verbinding kortstondig bloeit.

Sindsdien geen film meer Jonathan Glazer’t is tovenaars “De zone van belang” heeft zo’n zorgvuldig gecontroleerde formele benadering gehanteerd om de verraderlijkheid van morele rotting te visualiseren. Maar in tegenstelling tot die Oscarwinnaar staat bij ‘Twee aanklagers’ een gewetensvolle man centraal: een zelfverzekerde kruisvaarder die steeds magerder wordt tegenover de Sovjet-Unie van Stalin. Nu Trump weer aan de macht is, kijkt het Amerikaanse publiek begrijpelijkerwijs beter naar films uit verre landen die het autoritarisme dramatiseren, op zoek naar aanwijzingen uit het verleden van die landen om ons heden te begrijpen.

“Twee aanklagers” biedt geen houvast en zeker geen happy end. Veel kijkers zullen het lot van deze jonge advocaat correct voorspellen, maar Loznitsa is niet uit op plotwendingen; hij is meer geïnteresseerd in de onderbuikgevoelens van het onvermijdelijke. De tragedie van Kornev is dat hij, hoewel hij misschien niet achter de tralies zit, de gevangenis waarin hij vastzit niet kan zien.