De ernstigste exestentiële bedreiging voor Iran en de Islamitische Republiek is nooit van buitenaf geweest, maar is altijd van binnenuit gekomen. De kern van deze dreiging ligt in een al lang bestaand beleid waarbij burgers worden verdeeld in ‘insiders’ en ‘outsiders’, een strategie die de Iraanse staat met aanzienlijk succes heeft gevolgd.
De eerste groep bestaat uit degenen die loyaal zijn aan het systeem: individuen en netwerken die economisch afhankelijk zijn van de staat, zichzelf presenteren als hoeders van de islam en religieuze waarden, en een anti-imperialistische en antidemocratische ideologie aan de samenleving hebben opgelegd.
Ze stellen zich een land voor dat wordt geregeerd door wat zij ‘puur islamitische waarden’ noemen. Hoewel deze groep niet langer de meerderheid vertegenwoordigt, vooral onder de Iraanse Generatie Z, blijft zij de macht monopoliseren.
De tweede groep bestaat uit gemarginaliseerde burgers. Ze zijn niet noodzakelijkerwijs antireligieus of anti-islam, maar ze streven naar een waardig, gewoon en vrij leven, een leven waarin hun individualiteit en menselijkheid niet onder voortdurend toezicht van de staat staan, waar ze kunnen communiceren met de buitenwereld en waar hun persoonlijke vrijheden niet systematisch worden ingeperkt.
Binnen de Islamitische Republiek worden dergelijke aspiraties vaak afgedaan als ‘luxe’ of gebrandmerkt als westers en daarom onwettig.
Degenen die nu in heel Iran in opkomst zijn, behoren voor het overgrote deel tot deze tweede groep. Het zijn burgers die lange tijd onderdrukt zijn en die vandaag de dag vaak zelfs de fundamentele economische zekerheid ontberen. Ze weten dat de toekomst van de post-Islamitische Republiek misschien onzeker is, maar nadat hun stem bijna een halve eeuw tot zwijgen is gebracht, schrikt die onzekerheid hen niet langer af.
Velen onder deze groep hadden zich in het verleden stilzwijgend bij de staat aangesloten toen Iran te maken kreeg met Israëlische of Amerikaanse aanvallen, en beschouwden zulke momenten als een verdediging van de nationale soevereiniteit. Die afstemming is grotendeels verdampt.
Lege magen en verpletterde aspiraties hebben de plaats ingenomen van patriottische reflexen, terwijl wijdverbreide corruptie, waarbij hoge functionarissen betrokken zijn of getolereerd wordt door degenen die er niet mee in staat of bereid zijn de confrontatie aan te gaan, een bepalend kenmerk is geworden van wat critici omschrijven als de ‘Venezolaanse’ economie van Iran. Westerse sancties hebben ongetwijfeld de Iraanse economie lamgelegd, maar hebben ook gediend als een gemakkelijke rechtvaardiging voor chronisch wanbeheer en systeemfalen.
Op het hoogtepunt van de Israëlische en Amerikaanse aanvallen grepen de Iraanse leiders kortstondig een kans om het Perzische nationalisme te laten samensmelten met de islamitische identiteit, in een poging de legitimiteit ervan te behouden. Maar toen de spanningen eenmaal waren afgenomen, keerde de staat snel terug naar zijn standaardhouding: repressie, intimidatie en dwang.
Er bestaat weinig twijfel over dat inlichtingendiensten zoals de Israëlische Mossad en de Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) nu actief opereren in Iran, proberen de onrust uit te buiten en te bereiken wat jaren van externe druk niet hebben kunnen bereiken: het land verlammen en uiteindelijk het systeem omverwerpen.
Paradoxaal genoeg zou op de korte termijn de enige ontwikkeling die de Islamitische Republiek tijdelijk uit haar huidige situatie zou kunnen redden, een beperkte Amerikaanse of Israëlische aanval op Iran kunnen zijn. Een dergelijke aanval zou de staat waarschijnlijk in staat stellen de repressie te intensiveren onder de vlag van de strijd tegen ‘verraders’ en ‘terroristen’, waardoor mogelijk delen van de onbesliste of politiek grijze delen van de samenleving, op zijn minst tijdelijk, bijeen zouden komen.
De Amerikaanse president Donald Trump heeft echter publiekelijk gewaarschuwd dat als de Iraanse autoriteiten op demonstranten schieten, de Verenigde Staten op dezelfde manier zullen reageren. Eerder op dinsdag voegde hij eraan toe dat ‘hulp onderweg is’. Elke actie in deze richting zou reikhalzend uitkijken naar de Iraanse Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC). Als Washington en Tel Aviv afzien van aanvallen, kan niet worden uitgesloten dat Teheran zelf vijandelijkheden zal initiëren. Iraanse functionarissen beweren nu dat ze voorbereid zijn op zowel onderhandelingen als oorlog, en spreken voor het eerst openlijk over preventieve aanvallen als ze tot de conclusie komen dat een aanval op Iran op handen is.
In tegenstelling tot wat wijdverspreid wordt aangenomen, is het onwaarschijnlijk dat de moord op Opperste Leider Ali Khamenei, gedreven door de hoop in Washington of Tel Aviv dat dit de ineenstorting van het regime zou veroorzaken, tot een dergelijke uitkomst zal leiden. In plaats daarvan zou het vrijwel zeker dienen als voorwendsel voor massale vergelding en bloedvergieten, waardoor Iran mogelijk in de richting van een implosie in Syrië-stijl zou worden geduwd. Vanuit het perspectief van de Amerikaanse en Israëlische inlichtingendiensten wordt de verwijdering van Khamenei gezien als een gok op de lange termijn voor de ineenstorting van het regime, of als een middel om het systeem te verzwakken, een andere figuur te installeren, eisen te stellen aan Teheran en te ontmantelen wat zij omschrijven als de laatste pijler van de ‘As van het Verzet’.
De geschiedenis biedt een waarschuwende les: Ruhollah Khomeini stierf en Ali Khamenei verving hem. Het systeem zou Khamenei opnieuw kunnen vervangen door een ander individu, een collectieve leiderschapsraad, een nieuwe institutionele regeling, of zelfs door grondwetswijzigingen.
In een extreem scenario zou de rol van de Opperste Leider helemaal buitenspel kunnen worden gezet, waarbij het formele gezag zou worden overgedragen aan de huidige regering onder president Masoud Pezeshkian, een figuur die algemeen wordt gezien als een man die geen echte macht heeft en ondergeschikt is aan veiligheidsinstellingen. Geen van deze scenario’s is ondenkbaar als de omstandigheden verder verslechteren.
Even onwaarschijnlijk is een volledige capitulatie van Iran of een soepele afronding van de onderhandelingen met Washington. Verstoken van betekenisvolle steun van haar grotendeels passieve bondgenoten Rusland en China, ligt de belangrijkste invloed van de Islamitische Republiek in haar nucleaire en raketcapaciteiten. Als Teheran wordt aangevallen, kan het verder escaleren dan conventionele raketaanvallen en, voor het eerst, dreigen of bluffen met een zogenaamde “vuile bom” als afschrikmiddel.
Een grondinvasie van Iran blijft hoogst onwaarschijnlijk, behalve misschien in de context van een geheime operatie gericht op het vermoorden van Khamenei. In het geval van luchtaanvallen zouden de sluiting van de Straat van Hormuz en Iraanse raketaanvallen op Amerikaanse marinebasissen en bases aan de overkant van de Perzische Golf deze keer echter een zeer plausibel scenario zijn.
Deze realiteit ligt ten grondslag aan het centrale dilemma van Washington. Iran, gelegen in het hart van het Midden-Oosten, heeft veel van zijn regionale invloed verloren. Hezbollah in Libanon is ernstig verzwakt en Bashar al-Assad is gevallen in Syrië. Toch blijft Iran een potentieel epicentrum van instabiliteit. Een langdurig intern conflict zou tot wijdverbreide chaos kunnen leiden, waarbij de buurlanden, met name de Arabische Golfstaten, onvermijdelijk getroffen zullen worden. Dit risico vormt een van de grootste afschrikmiddelen voor Amerikaanse militaire actie.
Noch de Verenigde Staten, noch Europa streven naar een Midden-Oosten dat nog volatieler is dan het al is. Dit zou kunnen helpen verklaren waarom Trump tot nu toe heeft afgezien van het onderschrijven of ontmoeten van Reza Pahlavi, wiens naam demonstranten steeds vaker aanroepen, net zoals Trump ooit aarzelde voordat hij Juan Guaidó in Venezuela steunde. Voorlopig lijkt Washington af te wachten hoe het interne machtsevenwicht in Iran zich ontwikkelt.
Op dit moment onderdrukken de Basij-militie en de IRGC actief de protesten, maar de handhaving aan de frontlinie wordt grotendeels uitgevoerd door reguliere soldaten en politieagenten, van wie velen sociologisch tot dezelfde gemarginaliseerde groep behoren als de demonstranten, maar toch gebonden blijven aan bevelen.
De IRGC heeft nog niet zijn volledige troepenmacht ingezet; Er zijn geen tanks de straat opgerold, noch is er een staat van beleg of een landelijke avondklok afgekondigd.
Deze protesten zouden uiteindelijk de dodelijkste in de geschiedenis van de Islamitische Republiek kunnen blijken te zijn. Er zou een beslissende verandering plaatsvinden als het nationale leger zou weigeren in te grijpen, of als politie en veiligheidstroepen de gelederen met de staat zouden verbreken.
Voorlopig zijn er geen duidelijke tekenen van een dergelijke breuk.
De politieke wetenschappen waarschuwen voor definitieve voorspellingen te midden van snel veranderende variabelen. Het is onmogelijk te zeggen of deze opstand zal uitgroeien tot een revolutie vergelijkbaar met die van 1979 en het huidige systeem zal neerhalen.
Wat kan worden gezegd is dat Trump steeds meer geneigd lijkt te zijn tot een krachtigere, mogelijk militaire handelwijze. Zijn persoonlijke stijl is voorstander van dramatische uitkomsten, en misschien geeft hij er de voorkeur aan om Khamenei gevangen te zien nemen, zoals Nicolás Maduro uit Venezuela, of helemaal te elimineren. In beide scenario’s zou militaire actie tegen Iran of de verwijdering van Khamenei de IRGC een krachtige rechtvaardiging verschaffen om afwijkende meningen de kop in te drukken en de Iraanse vrijheidszoekende stemmen het zwijgen op te leggen.
De woede van de Iraniërs, aangewakkerd door corruptie, ongelijkheid, repressie en wat velen zien als de holle anti-imperialistische retoriek van een heersende elite die geen verantwoording hoeft af te leggen, is niet meer cyclisch als voorheen.
Zelfs als het systeem erin slaagt de huidige protesten te onderdrukken ten koste van duizenden levens, zonder fundamentele hervormingen en concessies aan de eisen van gemarginaliseerde burgers en nationalisten, zullen de Iraanse crises onopgelost blijven. De sintels onder de as zullen blijven smeulen en de Iraanse samenleving zal steeds meer gepolariseerd raken.
