Toen de Braziliaanse journaliste Tatiana Merlino keek naar “De geheimagent” – een van de Oscar-genomineerden van dit jaar voor de beste film – het voelde alsof ik verspreide scènes uit haar eigen leven zag.
Terwijl de film Marcelo volgt (gespeeld door Wagner Moura) – een professor die vlucht voor een wraakzuchtige zakenman tijdens de militaire dictatuur van Brazilië (1964-1985), bladert het verhaal door oude geluidsbanden en kranten, beoordeeld door een onderzoeker die onderzoekt hoe hij stierf. Net als zij dook Merlino ook in het verleden om uit te zoeken hoe haar oom, Luiz Eduardo Merlino, een communistische activist, in 1971 door het rechtse regime werd vermoord. Hoewel aanvankelijk werd gerapporteerd dat het om zelfmoord ging, vond de familie zijn lijk al snel met martelsporen in een mortuarium.
“Het werd noodzakelijk om te vechten voor herinnering, waarheid en gerechtigheid, omdat deze misdaden gepleegd door agenten van de dictatuur destijds niet werden gestraft, en dat zijn ze tot op de dag van vandaag nog niet geweest”, zegt de 49-jarige journalist, die “The Secret Agent” voor het eerst zag in São Paulo en carrière maakte met het onderzoeken van mensenrechtenschendingen.
‘Als een land niet in het reine komt met zijn verleden,’ voegt ze eraan toe, ‘komen de geesten weer naar boven.’
Recente films met een dictatuurthema, zoals ‘The Secret Agent’ en ‘Ik ben er nog steeds“, die in 2025 de Oscar voor beste internationale film won, waren thuis in Brazilië meteen een blockbuster. Hoewel beide films eer betuigen aan degenen die, net als Merlino, nog steeds gerechtigheid zoeken voor de slachtoffers van het regime, werd hun populariteit ook vergroot door de tijdsgeest van het land.
Voor veel Brazilianen dienden deze films als herinneringen aan wat er had kunnen gebeuren als de voormalige extreemrechtse president Jair Bolsonaro, zelf een gepensioneerde legerkapitein en een nostalgische dictatuur, in 2022 was geslaagd in zijn poging tot een staatsgreep.
Op 8 januari 2023 stormden honderden vandalen, aangemoedigd door Bolsonaro, het Three Powers Plaza binnen, een plein in de hoofdstad van het land, Brasilia, waar het congres, het Hooggerechtshof en het presidentiële paleis samenkomen. Noch hij, noch de vandalen accepteerden de verkiezingen van 2022 – gewonnen door de ervaren linkse Luiz Inácio Lula da Silva, beter bekend als ‘Lula’.
De opstand volgde dezelfde blauwdruk als de pro-Trump-relschoppers achter de opstand 6 januari opstand in de Verenigde Staten. Hoewel president Trump zelf federaal werd vervolgd wegens obstructie van de verkiezingen, werd de zaak na zijn herverkiezing in 2024 afgewezen.
In tegenstelling tot de VS heeft Brazilië echter de samenzweerders aangeklaagd, berecht en gearresteerd – waaronder Bolsonaro en leden van zijn staf die aan het staatsgreepcomplot hadden deelgenomen.
“Bolsonaro komt niet van Mars”, zei Wagner Moura, de ster van The Secret Agent aan de LA Times in februari. “Hij is diep geworteld in de geschiedenis van het land.”
In 1964 zorgde een door de VS gesteunde staatsgreep voor een gewelddadige, 21 jaar durende autocratie geleid door het leger, waarvan de gevolgen nog steeds weerklank vinden, zegt Alessandra Gasparotto, professor aan de Federale Universiteit van Pelotas (UFPEL).
“Het was een dictatuur die werkte vanuit het perspectief van het opbouwen van een zekere legitimiteit, het functioneren van het congres, maar uiteraard na het zuiveren van afwijkende meningen”, legt de Braziliaanse historicus uit.
‘I’m Still Here’ dramatiseert bijvoorbeeld de levensechte zoektocht van Eunice Paiva, een huisvrouw wiens echtgenoot Rubens Paiva, een voormalig links congreslid wiens ambtstermijn werd ingetrokken na de staatsgreep, vervolgens in 1971 in handen van het leger verdween. Tot op de dag van vandaag is zijn lichaam nog steeds niet teruggevonden.
In 2014 spuugde Bolsonaro, toen nog maar een congreslid, op een buste van Paiva die was opgericht ter ere van zijn nagedachtenis tijdens de 50e verjaardag van de staatsgreep in het Congres.
“De cinema van alle landen heeft de rol van het bewaren van de herinnering, dus als je naar de films over de Holocaust, de Amerikaanse Burgeroorlog of de Tweede Wereldoorlog kijkt, vervult ze de rol van bijna een bondgenoot van de geschiedenis”, zegt schrijver Marcelo Rubens Paiva, zoon van Rubens Paiva en auteur van het boek waarop “I’m Still Here” is gebaseerd. “Er is een oud gezegde: de geschiedenis is het verhaal van de winnaars, terwijl de kunst het verhaal is van de verslagenen.”
In het geval van Brazilië kwamen de legers die het repressieve apparaat van de dictatuur leidden weg met marteling en moord dankzij een amnestiewet uit 1979. Het werd aanvankelijk uitgevaardigd om vermeende “politieke misdaden” gepleegd door de oppositie van het regime te vergeven en een overgang naar democratie mogelijk te maken – maar het werd ook gebruikt om de mensenrechtenschendingen door de dictatuur te vergeven. Toen, aan het eind van de jaren tachtig, hield het leger toezicht op een langzame, geleidelijke verschuiving naar democratie, en stapte pas in 1985 uit de macht.
“Deze nieuwe republiek had meer continuïteit dan nieuwigheid, aangezien veel politici die centraal stonden in de dictatuur een centrale rol gingen spelen in de democratische regering”, legt Gasparotto uit. “Daarom hebben ze dit pact gesloten (om de misdaden van het regime te vergeven).”
Om die reden voelen deze films nog steeds eigentijds aan. ‘The Secret Agent’ combineert bijvoorbeeld verleden en toekomst via de gegevens die door een onderzoeker zijn geanalyseerd, terwijl ‘I’m Still Here’ de strijd van Eunice Paiva na het regime voor de erkenning van Rubens Paiva’s dood belicht; zonder enig lijk om zijn dood officieel te maken, werd hij gewoon als verdwenen beschouwd.
Toen Merlino de film bijvoorbeeld bekeek, deed Eunice haar denken aan haar grootmoeder, Iracema Merlino.
“Ik ben de derde generatie van mijn familie die vecht voor herinnering, waarheid en gerechtigheid”, zegt Merlino. “Het begon met mijn grootmoeder, die overleed, daarna werd het aan mijn moeder gegeven, die nu erg ziek is, en vervolgens aan mij.”
Tegenwoordig wacht ze op het proces voor de derde rechtszaak van de familie om de folteraar van haar oom, kolonel Carlos Alberto Brilhante Ustra, ter verantwoording te roepen – de twee andere zaken tegen de verdachte werden in de loop der jaren afgewezen.
Sinds Ustra’s dood in 2015 klaagt de familie Merlino nu zijn nalatenschap aan voor herstelbetalingen. Toch blijft hij voor sommigen nog steeds een held; in 2016, toen Bolsonaro nog congreslid was, riep hij een toewijding aan de nagedachtenis van de folteraar tijdens de stemming over de afzetting van de voormalige president van Brazilië, Dilma Rousseff – zelf een van de slachtoffers van Ustra in de jaren zeventig, maar een van de weinigen die het overleefden.
“Deze films leggen verbanden met het heden, omdat het begrijpen van het verleden belangrijk is voor het begrijpen van de tegenstellingen van vandaag”, zegt Marcelo Rubens Paiva. “Wat er eerder is gebeurd, interfereert met de conflicten waarin een land vandaag de dag leeft.”
Dus als autoritairen als Bolsonaro niet uit de lucht komen vallen, geldt hetzelfde voor andere autocratische leiders, zoals president Trump.
Hoewel gebaseerd op democratische principes, hebben de VS zelf een lange, warrige geschiedenis met dit concept. De autoritaire wending waarmee het land rekening houdt, maakt deel uit van een lange erfenis van ongelijkheid die voortkwam uit de 246 jaar durende slavernij. Na de afschaffing ervan in 1865 volgde een bijna een eeuw durende periode van spanning, gekenmerkt door rassenscheiding die we nu ‘Jim Crow’ noemen.
“Op enkele uitzonderingen na werd het Zuiden geregeerd door een toenmalige segregationistische Democratische partij – met (ongebreidelde) verkiezingsfraude, autoritarisme, gebruik van de lokale politie voor politieke repressie en geen kans op oppositie, zelfs niet (door) gematigden”, zegt Arthur Avila, hoogleraar geschiedenis aan de Federale Universiteit van Rio Grande do Sul (UFRGS) in Brazilië.
Hoewel de Civil Rights Act van 1964 en de Voting Rights Act van 1965 een einde maakten aan de segregatie en stemrecht verleenden aan mensen van alle rassen – ondertekend door de toenmalige president Lyndon B. Johnson, een Zuid-Democratische democraat die zich losmaakte van de geschiedenis van de partij om leiding te geven aan het progressieve binnenlandse beleid – werden de decennia die volgden gekenmerkt door manipulaties van het kiesstelsel. Gerrymandering, of de praktijk van het manipuleren van de grenzen van kiesdistricten om één politieke partij te bevoordelen, is bijvoorbeeld een voortdurende, zij het controversiële tactiek onder zowel de Democraten als de Republikeinen.
President Trump zelf werd federaal vervolgd wegens verkiezingsbelemmering. In de aanklacht werd beweerd dat Trump, na het verliezen van de verkiezingen van 2020, samenzweerde om de resultaten ongedaan te maken en het publiek te manipuleren door valse beweringen van verkiezingsfraude op sociale media te verspreiden. Het betoogde dat dit op zijn beurt een menigte van zijn aanhangers ertoe aanzette de leiding te nemen dodelijke Jan. 6 aanvallen op het Capitool; Maar de zaak werd afgewezen bij zijn herverkiezing in 2024.
In de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen in november heeft Trump hierop aangedrongen federale controle over de verkiezingenbeperkingen op het stemmen per post en de toevoeging van staatsburgerschapsdocumenten om te stemmen, ondanks een bestaande federale wet die niet-staatsburgers al verbiedt om te stemmen bij Amerikaanse verkiezingen. (Hij probeerde dit laatste in 2025 via een uitvoerend bevel te implementeren, maar… het werd permanent geblokkeerd door een federale rechtbank; een kiezers-ID-wetsvoorstel genaamd de “SAVE America-wet‘ hangt momenteel in de Senaat.)
“Er bestaat in de VS een sterke lokale autoritaire traditie waar Trump zelf van voedt”, zegt Avila.
Daarnaast wordt het land volgens Avila geconfronteerd met een groeiend ‘de-democratisering’-proces van binnenuit. Dit komt tot uiting in de toenemende controle en ontmanteling van instellingen door reactionaire sectoren – inclusief pogingen om professionele, educatieve en atletische sectoren te blokkeren programma’s ter bevordering van DEIof diversiteit, gelijkheid en inclusie – van wat veel critici en wetenschappers hebben aangehaald als aanhoudende wrok tegen desegregatie, zegt hij.
“We kunnen het zien als een langzame autoritaire wending in de Noord-Amerikaanse politiek die het democratische regime nog niet ten val heeft gebracht”, meent Arthur. “Maar als dit proces doorgaat, en dat is een vermoeden, kunnen de VS in het komende decennium een uitzonderingstoestand worden die de democratische schijn behoudt, maar ontdaan is van welke democratie dan ook.”
Zoals films als ‘The Secret Agent’ en ‘I’m Still Here’ ons eraan herinneren, heeft het in stand houden van een democratie voor een groot deel te maken met het behouden van een goed geheugen.
