Het is griezelig om te zien Ex Machina in de jaren 2020. Sciencefiction heeft altijd de gave gehad om de toekomst te voorspellen, meestal ten kwade, en het cynische regiedebuut van Alex Garland is zo duister als maar kan. Wanneer Nathan Bateman, de grove technologiemiljardair van Oscar Isaac, mijmert over de… onvermijdelijkheid van AIvoelt het niet langer als een loze profetie, een probleem waar onze kinderen zich zorgen over moeten maken. Wanneer Caleb Smith (Domnhall Gleeson), de programmeur die is gestuurd om zijn meest geavanceerde AI tot nu toe te testen, er verliefd op wordt, is het moeilijker om sympathie te voelen.
Een verhaal dat ooit vergezocht en fantastisch was, is praktisch onze realiteit. Kunstmatige intelligentie houdt de samenleving in een wurggreep: een handjevol Nathans bestuurt nu actief de wereld, terwijl duizenden Calebs regelrecht in hun val lopen. Bovendien is de val lang niet zo aanlokkelijk als degene die Garland bedenkt. Ex Machinatenminste, Ava (Alicia Vikander), een mooie androïde die veel slimmer is dan ze lijkt.
Ava lijkt misschien opvallend veel op Sophia de robot, maar ze heeft veel meer gemeen met een Terminator. Ava is de nieuwste evolutie in een lange rij androïden en heeft een volmaakt gevoel: ze is zich bewust van haar eigen bestaan, de man die haar heeft gemaakt en de kooi waarin hij haar heeft geplaatst. Nathan heeft geen illusies, of zelfs maar veel nederigheid, over zijn vermogen om een van beide te creëren. In één adem noemt hij zichzelf een god; bij de volgende vergelijkt hij zichzelf met Ava’s vader. Dat is gedeeltelijk de reden waarom hij Caleb nodig heeft, die als grunt heeft gewerkt bij Nathans despotische technologiebedrijf Blue Book. Hij plukt Caleb uit de vergetelheid om samen met Ava de Turing-test uit te voeren.
Binnen de muren van Nathans afgelegen hut annex onderzoeksfaciliteit krijgt Caleb de opdracht een reeks interviews af te nemen die Ava’s bewustzijnsniveau moeten bepalen. Heeft ze echt een ziel, of doet ze maar alsof en projecteert ze het idee van hoe een persoon zou moeten zijn? Ze is een beetje te gevorderd voor een eenvoudige test, wat aanleiding geeft tot meer intieme sessies tussen hen. Het duurt niet lang voordat Caleb besluit dat Ava niet alleen als persoon kan doorgaan, maar dat ze veel beter verdient dan een leven onder de duim van Nathan.
De zaak tegen Nathan komt snel op zijn plaats. Als volmaakte alcoholist raakt zijn charme snel op, en zijn schetsmatige onderzoek verdoemt hem alleen maar verder. Hij behandelt Ava, de minder geavanceerde Kyoko (een stille, maar opvallende Sonoya Mizuno), en alle modellen die eerder kwamen, als speelgoed, gevangenen of voorwerpen voor zijn eigen plezier. Hij bespreekt het idee van hun seksualiteit – een kenmerk dat hij zeker in zijn nieuwste modellen heeft ingebouwd – met een huiveringwekkende vorm van verveling. Het is allemaal bijzonder schrijnend voor Caleb, wiens gevoelens jegens Ava veel altruïstischer en zelfs hoofs zijn.
Ex Machina blijft een ongelooflijk cynische blik op onze nabije toekomst.
A24
Wat maakt Ex Machina zo interessant is dat het de ‘Nice Guy’-persona met evenveel overtuiging doorprikt als zijn meer voor de hand liggende tegenstander. Het is een film die breed uitgaat van de uitbuiting van vrouwen vanuit een sci-fi-hoek, en het is niet de eerste die dit doet – en het zal ook niet de laatste zijn. Maar het heeft ook het lef om te vragen of iemand als Caleb, de witte ridder, niet ook medeplichtig is aan die uitbuiting. Ex Machina is handelsmerk Garland in die zin dat niemand te puur is om een oordeel onder ogen te zien, en vanuit een feministische lens is het bijna louterend. Nathan en Caleb zijn zo in beslag genomen door de ‘prometheaanse’ aard van dit experiment, waarbij mannen goden worden of andersom, dat ze geen van beiden beseffen dat ze bespeeld worden. Hun overmoed zou grappig zijn als datzelfde verhaal zich niet op een nog grotere schaal zou afspelen in onze eigen realiteit. Er was misschien een tijd waarin de mens de machine te slim af was, maar nu is het hun beurt om voor god te spelen.
