Op eerste kerstdag dit jaar keerde Tarique Rahman – de troonopvolger van de Bangladesh Nationalist Party (BNP) en de man waarvan velen geloven dat hij de volgende premier van het land zou kunnen zijn – naar huis terug en stapte rechtstreeks in een machtsvacuüm dat gestaag groter is geworden sinds de ineenstorting van de regering van de Awami League in augustus 2024.
Na zeventien jaar ballingschap werd Rahmans aanraking van de grond zorgvuldig voor de camera’s in scène gezet, maar de gevolgen ervan zijn eerder structureel dan symbolisch. Bangladesh is vandaag de dag een staat zonder vaste pols, en zijn terugkeer heeft een einde gemaakt aan het korte postrevolutionaire intermezzo van het land.
Vijf dagen later, op 30 december, verhardde het politieke moment zich tot een historische finaliteit. Khaleda Zia – de voormalige premier en echtgenote van BNP-oprichter en voormalig president van Bangladesh, Ziaur Rahman – stierf na een langdurige ziekte, waardoor de laatste levende schakel met de oorspronkelijke leiderschapsgeneratie van de partij werd verbroken.
Rahman is niet langer de opvolger van Khaleda Zia. Hij is nu de leider van de BNP, die op weg is naar de verkiezingen op 12 februari.
De natie die Rahman in 2008 verliet, was gebroken; degene die hij nu bewoont, is structureel aangetast. De haastige vlucht van sjeik Hasina naar India na de opstand tegen haar maakte een einde aan anderhalf decennium van autocratisch bewind, maar liet een uitgeholde bureaucratie en een sociaal contract in flarden achter.
Terwijl de interim-regering van Muhammad Yunus probeert de transitie in goede banen te leiden, begint de straatmacht al het formele gezag te omzeilen. In deze volatiliteit fungeert de aanwezigheid van Rahman als een hoogspanningsgeleider voor de BNP en vormt zo een brandpunt voor een oppositie die tot voor kort systematisch werd onderdrukt.
Voor miljoenen mensen die het afgelopen decennium van verkiezingen onder Hasina’s autoritaire greep als een uitgemaakte zaak beschouwden, vertegenwoordigt Rahman de terugkeer van keuze.
Toch is Rahman geen opstandige buitenstaander; hij is het ultieme product van het systeem dat hij wil leiden. Als zoon van twee voormalige leiders van het land draagt hij het gewicht van een dynastieke erfenis die nauw verbonden is met de patronagenetwerken die het bestuur van Bangladesh lange tijd hebben gehinderd. Zijn eerdere nabijheid tot de macht werd gekenmerkt door beschuldigingen van informeel gezag en corruptie – beschuldigingen die nog steeds dienen als politieke munitie voor zijn tegenstanders. Voor aanhangers is hij het slachtoffer van rechterlijke overschrijding; voor critici is hij het bewijs waarom de democratische experimenten in Bangladesh zo vaak bezwijken onder het gewicht van de straffeloosheid van de elite.
Deze dualiteit definieert de spanning van zijn terugkeer. Rahman probeert nu een draai te geven, waarbij hij de retoriek van straatagitatie inruilt voor de afgemeten cadans van een staatsman. Zijn recente toespraken – waarin de nadruk werd gelegd op de bescherming van minderheden, de nationale eenheid en de rechtsstaat – suggereren dat een leider zich er terdege van bewust is dat de jongeren die hielpen Hasina te verdrijven een simpele verandering in de identiteit van de heersende elite niet zullen accepteren.
De BNP die hij nu leidt, wordt geconfronteerd met een Bangladesh dat mondiaal meer geïntegreerd is en minder geduldig is met ondoorzichtige politiek. Als Rahman de macht overneemt, zal de druk om de rechterlijke macht en de verkiezingscommissie te hervormen onmiddellijk groot zijn. Zonder institutionele geloofwaardigheid zal elk mandaat dat hij verkrijgt een gevaarlijk korte houdbaarheid hebben.
Economisch gezien zal Rahman waarschijnlijk pragmatische continuïteit nastreven. De afhankelijkheid van Bangladesh van kledingexporten en buitenlandse investeringen laat weinig ruimte voor ideologische experimenten. De echte test zal interne discipline zijn. De verleiding om oude rekeningen te vereffenen en loyalisten te belonen via dezelfde kanalen voor het zoeken naar winst die door eerdere regimes werden gebruikt, zal enorm zijn. De geschiedenis wijst uit dat dit het punt is waarop de Bengaalse leiders falen – en de huidige economische kwetsbaarheid van het land laat geen ruimte voor een dergelijke toegeeflijkheid.
Het meest delicate terrein zal echter het buitenlands beleid zijn, in het bijzonder de betrekkingen met India. Jarenlang vond New Delhi een voorspelbare, zij het transactionele, partner in Sheikh Hasina. De BNP daarentegen wordt in Indiase veiligheidskringen lange tijd met argwaan en strategisch onbehagen bekeken.
Rahman lijkt nu een reset te signaleren, waarbij hij afstand neemt van het nationalistische antagonisme naar wat hij omschrijft als ‘evenwichtige soevereiniteit’. Hij begrijpt dat Bangladesh weliswaar zijn relatie met India moet herijken om het binnenlandse sentiment te bevredigen, maar dat het land zich geen vijandigheid tegenover zijn meest consequente buurland kan permitteren. Voor India bestaat de uitdaging erin te accepteren dat een stabiel, pluralistisch Bangladesh – zelfs onder een bekende rivaal – de voorkeur verdient boven een voortdurend onstabiel land.
Uiteindelijk is de terugkeer van Rahman een stresstest, niet alleen voor Bangladesh, maar ook voor het idee van democratische keuze in Zuid-Azië zelf. Dit is geen eenvoudige dynastieke opvolging; het is een afrekening. Na jaren van afgedwongen stabiliteit en beheerste resultaten is de herintroductie van politieke onzekerheid, paradoxaal genoeg, een teken van democratisch leven.
Of Tarique Rahman deze opening gebruikt om instellingen die hij ooit heeft omzeild weer op te bouwen – of terugkeert naar de gewoonten uit het verleden – zal meer bepalen dan alleen zijn persoonlijke nalatenschap. Het zal beslissen of Bangladesh eindelijk de cyclus van ballingschap en wraak kan doorbreken, of dat het zich alleen maar aan het voorbereiden is op de volgende ineenstorting.
De standpunten in dit artikel zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het redactionele standpunt van Al Jazeera.
