Naz Shah, Labour-parlementslid zag de schrijnende mishandeling van haar vader tegen haar moeder, stond aan haar zijde en vocht voor de vrijheid van haar moeder nadat ze in 1993 in de gevangenis zat wegens moord
Wanneer Naz Sjah Toen ze vijf jaar oud was, zag ze haar vader haar moeder aanvallen. “Ik herinner me in technicolor de ogen van mijn moeder die me volkomen hulpeloos aankeken”, zegt ze. “Ze was zo hulpeloos dat ze een vijfjarige nodig had om hulp te krijgen.”
Kleine Naz rende weg om de buren te pakken te krijgen, die hielpen de dieren tegen te houden overvalmaar ze begreep die dag iets belangrijks. Voor haar zorgen Zoora was haar verantwoordelijkheid – en jarenlang stond haar leven in het teken van het redden van haar moeder.
Nu de Kamerlid van de Arbeid voor Bradford West was Naz twintig toen haar moeder de gevangenis in ging wegens moord. Haar gewelddadige vader had hen inmiddels in de steek gelaten, waardoor het gezin berooid achterbleef. Terwijl ze op de bank zat te surfen in smerige huizen waar Naz en haar broers en zussen tuberculose hadden opgelopen, had haar moeder hulp aanvaard van een gemeenschapsleider, Mohamed Azam. Maar Azam begon Zoora te verkrachten en te slaan, en nodigde vervolgens zijn medewerkers uit om hetzelfde te doen.
LEES MEER: Woede en gejuich bij Gorton en Denton: ‘Westminster lacht ons uit’
Toen Zoora zag dat haar misbruiker belangstelling toonde voor haar dochters, begon ze halwa-snoepjes met arsenicum te rijgen. Naz – aanvankelijk gearresteerd en door de politie als tweede verdachte behandeld – zou later ontdekken dat er sporen van arseen in haar eigen bloed zaten als gevolg van keukenverontreiniging.
De dag dat Zoora in december 1993 levenslang werd veroordeeld wegens moord in het Leeds Crown Court, herinnert Naz zich de ogen van haar moeder die opnieuw naar haar zwaaiden. “Ik begin bij mama en haar ogen smeken me om niet te huilen”, schrijft ze in haar bijzondere memoires, Honoured: Survival, Strength and My Path to Politics. “Ze omhelzen me en proberen me van verre te beschermen, maar ze bereiken me niet helemaal… Ik zal die blik van totale angst, nederlaag en hulpeloosheid nooit vergeten.”
Toen ik Zoora in 1998 ontmoette, zat ze in de Holloway-gevangenis. Ik was 26, Naz zou 24 zijn geweest. Als jonge verslaggever las ik alles over de ‘arsenicummoordenaar’ die uit hebzucht een vooraanstaand lid van de Aziatische gemeenschap in Bradford had vermoord. De actiegroep Southall Black Sisters had mij met een ander verhaal benaderd. Zoora, zo zeiden ze, had gedood uit zelfverdediging en om haar dochters te redden.
In februari ging ik naar de Holloway Prison onder een voorwendsel met Hannana Siddique van SBS en een bandrecorder die op de een of andere manier was gemist bij huiszoekingen in de gevangenis. In de bezoekerskamer fluisterden andere gevangenen luid toen Zoora werd binnengebracht. De arsenicummoordenaar zat voor ons – een kleine, rillende vrouw met een uitgehold gezicht, die de tranen wegveegde met haar hoofddoek.
Diep verborgen in hun kassen gaven haar ogen ook signalen naar mij. Gedurende de rest van het bezoek kwam haar vreselijke verhaal naar buiten, vertaald door Hannana, opgenomen door mijn verborgen apparaat, terwijl de bewakers toekeken.
Zoora vertelde me over de verkrachtingen en de doodgeboorten die volgden op de mishandeling. Eén detail dat ik nooit vergat, was dat ze zei dat Azam haar had gestraft door haar naar de begraafplaats te brengen waar haar doodgeboren kinderen begraven lagen en haar daar te verkrachten.
Ervan overtuigd dat haar dochters nu in gevaar waren, zei ze dat een familielid in Pakistan haar had verteld dat arsenicum in kleine hoeveelheden een man tijdelijk impotent kon maken. Door kleine hoeveelheden in Azams eten te stoppen, kreeg ze een maand de tijd om niet verkracht te worden, zei ze, maar door zijn impotentie had hij haar zo hard geslagen dat ze in het ziekenhuis werd opgenomen. Ze verhoogde de dosis arsenicum.
‘Het kon me niet schelen of hij leefde of stierf’, zei ze. Zoora’s drie kinderen – dochters Naz en Foz, en hun broer Imy – legden een verklaring af voor het stuk, die eindigde met: “We houden van haar.”
Mijn redacteur Rosie Boycott – oprichtster van het feministische tijdschrift Spare Rib – zette het verhaal op de voorpagina van het tijdschrift Independent on Sunday. Het bracht nieuwe aandacht voor de zaak, maar het duurde nog twee jaar campagne voeren door Naz, haar broers en zussen en SBS, voordat de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Jack Straw het twintigjarige tarief van Zoora verlaagde tot twaalf jaar. Ongelooflijk, zelfs nu heeft Zoora nog steeds een ‘vergunning’ en kan dus niet worden geïnterviewd, maar ze verkeert in een goede gezondheid en kan er voor haar kleinkinderen zijn op een manier die ze nooit voor haar eigen kinderen zou kunnen hebben.
“Het schrijven van het boek heeft mij absoluut gebroken”, zegt Naz als ik haar ontmoet op haar kantoor in de Houses of Parliament. Ze is nu 52. We hebben elkaar nog nooit eerder ontmoet, en haar reis om parlementslid – en Britse handelsgezant – te worden lijkt zo buitengewoon dat het bijna uit een Hollywood-script lijkt te komen.
Op zondag, Internationale Vrouwendag, zal ze het boek lanceren tijdens een speciaal Bradford Literary Festival-evenement. “Ik vroeg om publicatie van het boek op IWD”, zegt ze. “Ik heb het geschreven omdat mijn moeder niet de eerste vrouw of de laatste vrouw is die in deze situatie verkeert. Ik hoop dat andere vrouwen daardoor hun verhaal kunnen vertellen.”
Ze doet het voor de andere vijfjarige meisjes die hun moeders moeten redden. “Als het je overkomt, begrijp je het niet, je zit er gewoon in en je overleeft het gewoon”, zegt ze. “Het is de enige waarheid die je kent.”
Naz heeft zoveel levens geleefd. In een poging haar te redden stuurde Zoora haar als twaalfjarige naar Pakistan. Familieleden daar hebben haar op 17-jarige leeftijd misleid tot een bruiloft, waarvan het jaren duurde voordat ze besefte dat het een gedwongen huwelijk was. Haar tweede huwelijk, hoewel liefdevol, werd getekend door haar trauma en strandde onder de tol van eindeloze campagnes.
Soms in haar leven overweldigde het verleden Naz. Ze heeft twee keer haar maag laten leegpompen na een overdosis. Maar er is iets in haar ogen dat me doet denken aan die van haar moeder, al die jaren geleden. Niet alleen pijn, maar een vonk van iets anders – een flits van verzet.
“Nou, waar denk je dat ik het vandaan haal”, lacht ze. “Wanneer Angela Rayner vroeg me om een exemplaar van het boek te signeren, ik schreef ‘van de ene hustler naar de andere'”, zegt ze. “We zijn allebei nog steeds aan het rennen, maar in prachtige gebouwen.”
Zoora werd uiteindelijk in 2006 vrijgelaten, nadat ze twee jaar langer had gediend dan haar verlaagde tarief. Haar dochter, die op twaalfjarige leeftijd van school ging, ging van een baantje als chips inpakken en slapen op een hondenmatras in een kroegenhol naar de gangen van de macht.
“Voor het Parlement had ik een zeer succesvolle carrière als opdrachtnemer met een budget van meer dan £5 miljoen”, zegt ze. “Maar ik wilde altijd een stem zijn tegen onrecht en ongelijkheid, en daarom heb ik mij kandidaat gesteld voor het parlementslid.”
Naz lacht. “Een vriend van mij zegt dat ik op Sonic de egel lijk. Ze zeiden dat naarmate de heuvels steiler worden, ik extra energie verzamel en doorga. Een deel van wat mij drijft is woede en pijn.” Ze kijkt op. “Maar de heuvel wordt steeds steiler. Het Epstein-gedoe – het is allemaal veel steiler dan je dacht dat het was.”
De drie kinderen van Naz zijn nu 21, 18 en 14 jaar oud, net zo oud als zij en haar broers en zussen toen hun moeder in de gevangenis zat. “Ik kijk naar ze en zie de dingen die ze hebben, en het maakt me blij”, zegt ze, “maar het is moeilijk omdat ik soms denk: ‘dat had ik moeten zijn’.”
Als ze ziet dat ze een normaal tienerleven leiden, ziet ze ook iets anders. “Ik ben zo blij voor ze omdat ik weet dat ik die bastaardcyclus van trauma heb doorbroken”, zegt ze.
“De kinderen geven me zulke goede knuffels. En er zit zoveel troost in die knuffel.” Ze biedt mij een reep chocola aan, een cadeautje van een collega. “Eigenlijk ben ik een van de gelukkigste mensen die ik ken”, zegt ze. “Dat zal sommige mensen misschien verbazen.
“Maar kijk eens naar mijn moeder. Ze was 15 toen ze naar Engeland kwam, trouwde met een gewelddadige man en werd niet alleen door hem geslagen, maar ook door andere leden van zijn familie. Toen ging haar man weg en liet haar achter met drie kinderen, zo erg in de ellende dat we tuberculose kregen, waarna ze door een andere man werd misbruikt.”
Ze haalt haar schouders op. “Dus ik heb drie prachtige kinderen, ik heb de baan van mijn leven gekregen van mijn kiezers – wat kan een meisje nog meer vragen, toch?”
Geëerd: overleving, kracht en mijn pad naar de politiek van Naz Shah is nu verkrijgbaar in hardback, eBook en audioboek.
