Op 96-jarige leeftijd werd het leven van Renee Salt gekenmerkt door onvoorstelbare verschrikkingen.
Ze is een van de slechts twee mensen die nog in leven zijn in Groot-Brittannië en die de vernietigingskampen Auschwitz en Belsen van Adolf Hitler hebben overleefd, waar miljoenen Joden werden uitgeroeid.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd elk naast lid van Renee’s familie vermoord: haar geliefde jonge zus, moeder en vader, evenals beide grootouders.
Ze zag hoe haar 11-jarige zusje, Stenia, werd weggevoerd om te worden vermoord in hun geboortestad Zdunska Wola, Polen.
In Auschwitz zag ze haar zachtaardige vader, accountant, Sazja Berkowitz, in de menigte verdwijnen – zonder een knuffel of een kus – om nooit meer gezien te worden.
Het zou tachtig jaar duren voordat ze erachter kwam dat hij was doodgewerkt in Kaufering IV, een subkamp bij Dachau, en dat zijn lichaam in een massagraf was gedumpt.
En Renee zag hoe haar mooie moeder, Saba, werd gereduceerd tot een zwaargewond skelet dat twaalf dagen na de bevrijding van Bergen-Belsen door Britse troepen in april 1945 stierf door ziekte en ondervoeding.
Vandaag is het Holocaust Memorial Day, ter gelegenheid van de 81est verjaardag van de bevrijding van Auschwitz, en Renee zal een receptie bijwonen in Buckingham Palace met koning Charles en koningin Camilla.
Ze was zo getraumatiseerd door haar eigen tragische ervaring, dat Renee een halve eeuw lang niet over haar ervaringen sprak.
Maar de afgelopen dertig jaar heeft ze haar overlevingsverhaal honderden keren verteld op scholen in het hele Verenigd Koninkrijk, om de herinnering aan de verschrikkingen levend te houden.
Renee vertelt aan The Sun: “Ik heb een heel fijne jeugd gehad, maar helaas duurde die niet lang toen de Duitsers Polen bezetten.
“Zodra ze onze stad binnenkwamen, namen ze ons appartement over en onmiddellijk raakten we alles kwijt, al onze bezittingen. Mijn vader, die hoofdaccountant was bij een heel groot textielbedrijf, verloor zijn baan. Vanaf dag één waren we als vluchtelingen.”
De laatste stoel
Renee was nog maar 11 toen ruim 20.000 Joden werden opgepakt en in een getto in hun geboorteplaats Zwińska Wola, ten zuidoosten van de hoofdstad Warschau, gepropt. Haar familie woonde twee jaar lang acht kamers.
Renee had permanent honger en kou en werkte als slaaf in een kledingfabriek waar ze sokken maakte voor het Duitse leger.
Op weg daarheen werd ze gedwongen langs joodse mannen te lopen die aan een houten galg waren opgehangen omdat ze voedsel hadden gestolen, en langs dode lichamen gewikkeld in krantenpapier die op de trottoirs lagen.
In de vroege uren van een zomerochtend werden alle Joden op de markt opgepakt en kregen ouders de opdracht kinderen tot 18 jaar oud af te staan. Renee’s moeder Saba probeerde haar beide dochters te verbergen met haar jas.
Renee zegt: “Ik hoor de moeders nog steeds schreeuwen: ‘Almachtige God, help ons. Waar ben je?’ Het klinkt vandaag nog steeds in mijn oren. Kinderen huilden en reikten naar hun ouders. Het is onvergetelijk.
“Stenia keek op naar onze moeder. Ik zal nooit vergeten wat ze daarna zei. ‘Mama, gaan ze ons vermoorden?’
Mama, gaan ze ons vermoorden?
Renee’s zus Stenia
“Mijn moeder loog tegen haar: ‘Nee lieverd, jij zult samen zijn met je grootouders.’ Wat kon ze ons kleine meisje vertellen? Ze wist heel goed wat ze met de kinderen gingen doen.
“De Duitsers hebben Stenia te pakken gekregen en mijn moeder kreeg een pak slaag. Een bewaker sloeg haar overal. Mijn zus smeekte hem: ‘Stop alsjeblieft. Sla haar alsjeblieft niet. Dat is mijn moeder niet.’
“Ze was zo dapper. Toen rende ze van ons weg met tranen over haar wangen. We hebben haar nooit meer gezien. Op de een of andere manier bleef ik achter. Ik weet niet hoe of waarom.”
Stenia werd samen met bijna 20.000 andere Joodse mannen, vrouwen en kinderen in vrachtwagens afgevoerd en vermoord. Renee was een van de slechts drie jongeren uit het getto die het overleefden.
Samen met haar vader en moeder bracht ze de volgende twee jaar door, gevangengezet en uitgehongerd, in een ander getto, 48 kilometer verderop, in de stad Lodz.
Ze zegt: “Het was verschrikkelijk. Het was bijna net zo verschrikkelijk als de kampen. Alleen waren de families nog steeds bij elkaar.”
Laatste glimp van papa
In de hitte van augustus 1944 arriveerden Renee en haar ouders in het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, waar vader Szaja in de menigte verdween.
Renee herinnert zich: “Zonder een kus, zonder afscheid verdween hij. Ik heb hem nooit meer gezien.”
Onder de dreigende blik van Dr. Josef Mengele, de Engel des Doods, vermeden Renee en haar moeder op miraculeuze wijze dat ze naar de gaskamers werden gestuurd. Elke dag in Auschwitz voelde als een jaar.
Midden in de winter, alleen gekleed in het smerige pyjamajasje van een man en een rok die zo groot was dat hij omhoog werd gehouden door een strook stof die van de zoom was gescheurd, werd Renee met haar moeder naar Hamburg gestuurd.
Het waren geen menselijke wezens – het waren monsters
Renée op SS
Als slavenarbeiders sloopten ze gebombardeerde gebouwen met hun blote handen, rauw van de bevriezing – Renee had zo’n honger dat ze alles zou hebben gegeten, zelfs hout.
Op een ochtend werd het paar uit elkaar gehaald en werd haar moeder naar een plek in de buurt van een slachthuis gestuurd.
Renee zegt: “Voor de lol opende de SS een hek, liet een stier naar buiten en die viel mijn moeder aan. Ze werd vertrapt en verscheurd, haar gezicht opengereten. Niemand behandelde haar wonden.”
“Er was geen slechtheid of kwaad waartoe de SS niet kon zinken. Het waren geen menselijke wezens, het waren monsters.”
‘Niet huilen als ik sterf’
Op 7 april 1945 ontruimde de SS het kamp in Hamburg. Renee en haar moeder, gedragen op een brancard, werden in verschillende delen van de goederentrein geladen en raakten gescheiden toen ze in Bergen-Belsen aankwamen – het donkerste geheim van het Derde Rijk.
Gescheiden van haar moeder werd de 15-jarige Renee door bossen bezaaid met lichamen naar het door ziektes geteisterde concentratiekamp gemarcheerd, waar 50.000 gevangenen stierven.
Twee dagen lang zocht ze haar moeder tussen de wandelende doden en liep langs twee ‘bergen’ die hoogopgestapelde lichamen bleken te zijn, zonder dat iemand ze kon begraven.
Ik heb door de jaren heen veel tranen om haar gehuild, en dat doe ik nog steeds
Renée
Uiteindelijk zag Renee een lichaam liggen op een brancard op de ruwe houten vloer in de hoek van een hut.
Ze zegt: “Het was mijn moeder. Ze leefde nog, maar nog maar net. Ik kon zien dat ze stervende was. De blik van mijn moeder richtte zich langzaam op mij.”
“Het kostte haar veel tijd om de kracht te vinden om te spreken. Uiteindelijk zei ze, met haar stem nauwelijks boven een fluistering: ‘Huil niet als ik sterf’.
“Ik denk dat ze niet wilde dat ik zou lijden. Ik heb door de jaren heen veel tranen om haar gehuild, en dat doe ik nog steeds.”
Geschiedenis herhaalt zich
Renee’s traumatische herinneringen zijn nu doordrenkt van angst vanwege de opkomst van antisemitisme over de hele wereld de afgelopen jaren.
Toen aanvallers vorige maand begonnen te schieten op tientallen Joodse mensen op Bondi Beach, keek Renee met absolute afschuw toe naar 80 verspilde jaren.
Renee huilt als ze zich herinnert hoe onschuldige mensen in koelen bloede werden neergeschoten, waarbij vijftien mensen om het leven kwamen.
Ze zegt rustig: “Ik voelde pijn, echte pijn. Ik kon het niet geloven. De wereld heeft geen enkele les geleerd van de Holocaust.”
“Wij overlevenden hadden nooit verwacht dat dit soort dingen nog een keer zouden gebeuren in ons leven. Ik wanhoop. Antisemitisme is als een ziekte.”
Tachtig decennia lang geloofde Renee dat God haar van de dood had gespaard, zodat ze haar verhaal kon vertellen en toekomstige generaties kon waarschuwen om nooit meer dezelfde fout te maken.
Maar toen ze tv-verslaggeving zag over de aanslagen op de Heaton Synagoge in Manchester en op Bondi Beach, op twee van de heiligste dagen op de Joodse kalender, werd Renee teruggekatapulteerd naar haar leven als jong meisje in Polen.
Ze zegt: “De Duitsers zouden ons doelbewust aanvallen op heilige dagen zoals Jom Kipoer en Pesach. Dagen waarop ze wisten dat Joodse mensen in grote aantallen bijeen zouden komen. Het gebeurt allemaal opnieuw.”
Ze is ook verbijsterd over het feit dat het aantal Britse middelbare scholen dat de Holocaust Memorial Day viert, met meer dan de helft is gedaald sinds de aanslagen van 7 oktober in 2023, toen Hamas-terroristen 1.200 Joodse mannen, vrouwen en kinderen vermoordden.
Terwijl ze zich voorbereidt op de ontmoeting met de koning en de koningin vandaag, zegt Renee dat ze al één koninklijke supporter heeft: prins William, die ze in 2024 ontmoette in de Western Marble Arch Synagogue in Londen.
Ze zegt: “Wat een lieve jongeman, zo vriendelijk en natuurlijk, net zoals zijn moeder vroeger was.
“Ik was in het begin zenuwachtig, maar hij hield mijn hand vast. ‘Wees niet zenuwachtig’, zei hij glimlachend.
‘Ik begon met hem te praten, vertelde hem iets over wat ik had meegemaakt, en hij luisterde zwijgend.
“Prins William was 15 toen hij zijn moeder verloor. Net zo oud als ik toen mijn moeder stierf.
“We spraken erover dat antisemitisme erger is dan ooit. Ik had nooit gedacht dat er tijdens mijn leven opnieuw een explosie van door haat aangewakkerd antisemitisme zou plaatsvinden.’
“Prins William schudde zijn hoofd en vertelde me: ‘Antisemitisme hoort niet thuis in dit land. Vooroordelen horen niet thuis in de samenleving.’ Hij heeft gelijk. Dat is niet het geval.
‘Hij spoorde mij aan om door te gaan met het delen van mijn getuigenis, zodat de volgende generatie kon begrijpen hoe het werkelijk was.’
*Een moederbelofte: mijn waargebeurde verhaal over het overleven van Auschwitz en de verschrikkingen van de Holocaust, door Renee Salt en Kate Thompson, is uitgegeven door Orion.
Zoon en kleinzoon
Onder de Britse troepen die Belsen bevrijdden bevond zich D-Day-veteraan en militair politieagent Charles Salt, een Jood uit Londen, die tijdens de slag om Cable Street tegen Britse fascisten had gevochten.
Hij ontmoette Renee na de oorlog in Parijs. Ze werden verliefd omdat Charles getuige was geweest van de verschrikkingen van Belsen en begreep door welke hel ze was gegaan.
Zij en Charles, die meer dan 60 jaar getrouwd waren tot aan zijn dood in 2011, 94 jaar oud, hebben twee kinderen, Sharon en Martin, en vijf kleinkinderen.
In 2004 reisde Renee met Martin en zijn zoon Adrian, toen nog maar 13, naar Polen om Auschwitz en Belsen te bezoeken.
De gepensioneerde accountant Martin, 69, zegt: “Mijn vader en moeder spraken nooit over de Holocaust, dus ik groeide op zonder te weten wat ze tijdens de oorlog hadden meegemaakt. Toen ik naar school ging, waren er ook geen Holocauststudies.
Maar toen ik opgroeide, merkte ik dat er iets niet helemaal klopte. Tijdens de maaltijden kreeg ik te horen dat ik nooit iets op mijn bord mocht laten liggen en alles op moest eten, zelfs als ik vol zat.
Kleinzoon Adrian, nu 35, brengt Holocaust Memorial Day door in India. Hij zegt: “Door de geschiedenis heen, elke 70 of 80 jaar, hebben mensen zonder logische reden geprobeerd de Joden uit te roeien. Waarom weet ik dat niet?”
