In de aanloop naar de rustshow van de Super Bowl LX plaatsten fans van Bad Bunny weddenschappen op welke Puerto Ricaanse ster naast de zanger zou verschijnen. Zouden het reggaetonlegendes als Daddy Yankee en Don Omar zijn? Of zelfs Tego Calderón?
Maar toen de rustshow begon, verscheen Ricky Martin.
Negen minuten na het optreden sneed muzikant José Eduardo Santana de sfeer door met zijn cuatro, een tiensnarig instrument dat wordt beschouwd als het nationale instrument van het eiland. De camera verlegde de focus naar Martin, die op een witte plastic stoel zat – in een scène geïnspireerd op de cover van ‘‘Ik had meer foto’s moeten maken’ die bij zijn debuut vorig jaar een bekende nostalgie opriep onder de Latino-gemeenschappen.
Met de microfoon in de hand zong de popzangeres een vertolking van ‘Lo Que Le Pasó a Hawaii’, een ballade die de eilandbewoners smeekt zich te verzetten tegen dezelfde compromissen voor de Amerikaanse staat die het soevereine koninkrijk Hawaï in 1959 sloot. Net als Puerto Rico werd Hawaii in 1898 een Amerikaanse kolonie – en beide eilanden hebben gevochten tegen de toenemende gentrificatie en de verdringing van lokale gemeenschappen door rijke buitenstaanders.
Hoewel het maar ongeveer 30 seconden duurde, was Martins moment een zeldzame protestactie van de zanger; en een symbolische demonstratie van hoe ver Latijns-Amerikaanse muziek is gekomen in de Verenigde Staten.
Martin begon zijn carrière in de Puerto Ricaanse boyband Menudo en verbaasde vervolgens het wereldwijde publiek met zijn FIFA Wereldbeker-anthem uit 1998, ‘La Copa de Vida’, dat fans in het Engels kennen als ‘The Cup of Life’. Nadat hij het nummer met veel tamtam had uitgevoerd tijdens de Grammy Awards van 1999, jaagde hij zijn succes na met de surfpopjam ‘Livin’ la Vida Loca.’ Het nummer nam snel de Top 40-radio over en stond bovenaan de lijst Billboard Hot 100 grafiek weken later; maar het allerbelangrijkste was dat het de Latin-explosie van de pop inluidde, ook wel bekend als ‘de Latin-boom’, een fenomeen waarbij Latin-popsterren als Jennifer Lopez, Marc Anthony en Shakira ‘de overstap maakten’ of commercieel succes vonden in de Engelstalige hoek van de muziekindustrie.
Toch hadden veel van deze zogenaamde crossover-artiesten al een gevestigde waarde in hun carrière voordat ze elk hun keurmerk kregen in de Verenigde Staten. Zowel Jennifer Lopez als Marc Anthony werden behandeld als buitenlandse acts, ondanks dat ze in New York waren geboren; Lopez genoot een robuuste filmcarrière in de jaren ’90 voordat ze haar eerste album ‘On the 6′ uitbracht, terwijl Anthony een Billboard Award had gewonnen en voor Tito Puente in Madison Square Garden had geopend. Tegen de tijd dat Shakira in 2001 haar eerste Engelse LP uitbracht, ‘Laundry Service’, had ze grote successen geboekt in Latijns-Amerika en Spanje met ‘Pies Descalzos’ uit 1995 en ‘Dónde Están los Ladrones?’ uit 1998. Martin verkocht miljoenen exemplaren van zijn vier Spaanstalige albums voordat de wereld kon proeven van “Livin’ la Vida Loca.”
Maar op de dag dat Martin zijn album ‘Ricky Martin’ uit 1999 uitbracht – dat debuteerde op nummer 1 in de Billboard 200 – herinnerde de Amerikaanse talkshowpresentator Rosie O’Donnell de superster eraan dat ze geen idee had wie hij was voorafgaand aan zijn Engelstalige eerdere hit dat jaar:
“Ik zei: ‘Wie is Ricky Martin?’ Niet beledigend bedoeld, maar ik wist het niet,’ zei O’Donnell, zich herinnerend dat ze de naam van de ster voor het eerst hoorde van Tommy Mottola, de toenmalige CEO van Sony Music Entertainment, die had voorspeld dat Martin de grootste ster ter wereld zou worden.
Terwijl Martin oppermachtig was in de hitlijsten – en terwijl zijn hypnotiserende videoclip circuleerde op het populaire MTV-kanaal – concentreerden de reguliere media zich op meer dan alleen zijn muziek. Elk onderdeel van Martins imago werd ontleed door het publiek, dat vaak een beroep deed op verouderde stijlfiguren van de warmbloedige Latijns-minnaar.
In 1999 schreef voormalig Times-verslaggever Alisa Valdes-Rodriguez over de clichématige bijvoeglijke naamwoorden die werden gebruikt om de kunstenaar te beschrijven, wiens etniciteit een centraal onderdeel van de berichtgeving werd (ondanks dat hij teksten in het Engels zong) en vaak grensde aan een grillig, wild territorium:
“Over hot gesproken: volgens het tijdschrift Billboard is Ricky Martin een ‘hot tamale’,” schreef Valdes-Rodriguez in 1999. “Deze zin komt meerdere keren voor en is belachelijk omdat Martin uit Puerto Rico komt, waar de lokale keuken geen chilipepers of tamales bevat, die beide uit Mexico komen.”
Destijds was het idee om de dominante Engelse mainstream te betreden vaak slechts eenrichtingsverkeer, betoogde Times-muziekcolumnist Agustin Gurza.
“De Amerikaanse pop-mainstream vindt het moeilijk om andere culturen op hun eigen voorwaarden te accepteren,” Gurza schreef in 1999. “De externe artiest moet zich bijna altijd conformeren aan de Amerikaanse smaak, anders wordt hij gemarginaliseerd. Muziek moet door een blender van de massamarkt gaan, waarbij etnisch karakter en buitenlandse betekenissen eruit worden gefilterd.”
De zanger werd destijds ook vaak ondervraagd over zijn seksualiteit, onder meer door Barbara Waltersvan wie hij later zei dat hij hem getraumatiseerd had.
“Toen ze de vraag liet vallen, voelde ik me geschonden omdat ik er gewoon niet klaar voor was om uit de kast te komen”, zei Martin in een interview in 2021 met People. (Hij kwam officieel uit de kast als homo in 2010.)
Terwijl Martin nog steeds de aandacht wist te trekken via zijn album ‘Sound Loaded’ uit 2000, met hits als de vrolijke tropische salsa ‘She Bangs’ en het door Christina Aguilera geassisteerde ‘Nobody Wants to Be Lonely’, zouden de commerciële voordelen van de latin-boom uiteindelijk verdwijnen. De Puerto Ricaanse popster keerde terug naar zijn Spaanstalige basis met de release van zijn Spaanstalige LP uit 2003, ‘Almas del Silencio’.
In een interview uit 2003 met de New York Times luidde Martin al de alarmbel dat het industrieverhaal rondom hem en andere Latino-artiesten inherent racistisch was.
“Latijnse muziek is er altijd geweest”, zegt Martin in het interview uit 2003. “Je hoeft alleen maar je ogen te openen.”
Zijn beslissing om terug te keren naar zijn Spaanstalige basis werd destijds niet goed ontvangen door zijn platenlabel, destijds Columbia Records, dat zijn Engelstalige werk distribueerde. Martin zou in 2005 nog steeds zijn derde en laatste Engelstalige album, ‘Life’, uitbrengen.
“Mijn platenlabel werd gek”, zei Martin een interview uit 2003 met de New York Times. “Ik moest terug naar het begin. Ik moest terug naar Puerto Rico.”
Hoewel er parallellen zijn tussen Martin en Bad Bunny – die beiden op het hoogtepunt van hun carrière naar het eiland terugkeerden om opnieuw verbinding te maken met hun roots nadat ze verdwaald waren in de Amerikaanse media-razernij – zijn er nog steeds belangrijke verschillen in hun carrière die het veranderende landschap voor Latijns-Amerikaanse muziek onderstrepen. In 2026 hoeft Latijns-Amerikaanse muziek Engelssprekenden niet langer te troosten om impact te hebben in de VS
Opvallend is dat Bad Bunny gedurende zijn tienjarige carrière nog nooit een Engelstalig album heeft uitgebracht. De swing van zijn Caribisch Spaans is dat vaak geweest verguisd in heel Latijns-Amerika en Spanje heeft hij nooit geaarzeld, en zijn opmars naar het sterrendom is te danken aan reggaeton, een genre dat tot voor kort populair was over het hoofd gezien door organisaties als de Latin Recording Academy.
Het succes van Bad Bunny lijkt een diepgaande invloed te hebben gehad op Martin, die een open brief schreef in De nieuwe dag aan de zanger na de overwinning van Bad Bunny bij de 68e Grammy Awards voor “Debí Tirar Más Fotos”, waarbij hij opmerkte hoe trots hij was op de carrière van de 31-jarige.
“Je hebt gewonnen zonder de kleur van je stem te veranderen. Je hebt gewonnen zonder je roots uit te wissen. Je hebt gewonnen door trouw te blijven aan Puerto Rico”, schreef Martin. “Je bleef trouw aan je taal, je ritmes en je authentieke verhaal.”
Maar die authenticiteit was ook voelbaar in Martins optreden op zondag – een rechtvaardiging voor al die jaren dat zijn moedertaal in de mainstream werd gemanipuleerd. Net zoals hij in zijn lied tot de Puertoricanen sprak, leek Martin zijn boodschap ook uit te dragen aan de jonge Latino-artiesten die opkwamen: laat de geschiedenis zich niet herhalen.
