Beethovens “Missa Solemnis” is een grote mis voor groot orkest, koor en vier vocale solisten die ongeveer 80 minuten duurt. Het werd geschreven tegen het einde van Beethovens leven en is muzikaal en spiritueel zijn meest ambitieuze werk. ‘Komend uit het hart, moge het naar het hart gaan’, schreef hij op de eerste pagina van de partituur.
De Beethoven-biograaf Jan Swafford zei het zo: “‘Missa Solemnis’ is Beethoven die met God praat, van man tot man. En waar ze over spraken is vrede. De schepping was voor Beethoven de pracht in de wereld waarin wij leven; ‘Missa Solemnis’ is bedoeld om het zo te houden.”
Maar van de belangrijkste werken van Beethoven wordt “Missa Solemnis” veruit het minst uitgevoerd, en niet alleen vanwege de behoefte aan grote krachten. Dirigenten hebben moeite om grip te krijgen op de mysteries en ingewikkeldheden ervan. Toen hij vorig jaar 70 werd, beweerde Simon Rattle dat “Missa Solemnis” hem te boven gaat. Toen hij 70 werd, maakte Michael Tilson Thomas 11 jaar geleden een gedenkwaardige maaltijd van “Missa Solemnis” met een geënsceneerde voorstelling met het Los Angeles Philharmonic in de Walt Disney Concert Hall.
Gustavo Dudamel, die Beethoven dirigeert sinds zijn tienerjaren, wachtte vorige maand tot hij zijn 45e verjaardag overschreed. Zijn eerste “Missa Solemnis”-optredens tijdens het weekend in Disney vormden het middelpunt van zijn maandlange focus in LA Phil op Beethoven.
Die onderneming begon een week eerder met een politieke verklaring. Beethovens toneelmuziek bij Goethes bevrijdingsdrama ‘Egmont’ werd bijgewerkt met een nieuwe tekst die diende als een dringende oproep tot protest in ons eigen tijdperk van autoritarisme en militarisme. Hier oefent Beethoven een drang uit naar triomfantelijke glorie.
De glorie in “Missa Solemnis” is die van verbijstering. Op dit punt in zijn leven heeft Beethoven genoeg van wapens, het tromgeroffel van soldaten, de verslavende emotie van trompetoproepen tot actie. Zijn man-tot-man relatie met God is hemelse diplomatie. Er is geen compromis. Of we zorgen, koste wat het kost, voor onze prachtige wereld, of niets doet er toe.
Het maakt Dudamel duidelijk uit. Hij dirigeerde de massale mis vanuit zijn geheugen. En de kosten zijn verdomd. Hij importeerde twee spectaculaire koren uit Spanje – Orfeó Català en Cor de Cambra del Palau de la Música Catalana – in totaal zo’n 130 zangers die klonken alsof ze maandenlang hadden gerepeteerd onder hun indrukwekkende regisseur Xavier Puig. De vier solisten – sopraan Pretty Yende, mezzosopraan Sarah Saturnino, tenor SeokJong Baek en bas Nicholas Brownlee – waren robuust en krachtig. Ze werden midden in het orkest geplaatst, achter de altviolen en dapper voor de pauken.
“Missa Solemnis” volgt de standaardmistekst, maar volgt niet noodzakelijkerwijs het liturgische verhaal. Het is een theaterwerk dat gevoelens dramatiseert, zoals de eerdere Disney-enscenering probeerde. Ook regisseur Peter Sellars en dirigent Teodor Currentzis beloven al jaren een groots geënsceneerde ‘Missa Solemnis’.
Het Kyrie opent met een sterk D-majeurakkoord in het grote orkest dat een voor de hand liggende downbeat lijkt, maar een upbeat blijkt te zijn. Omlaag is boven. Tachtig of meer minuten later, aan het einde van het Agnus Dei, wanneer het grote pleidooi voor vrede zijn ultieme transcendentie bereikt, wordt omhoog, op een van de meest verontrustende momenten in alle muziek, weer omlaag. We weten nooit helemaal waar we staan in ‘Missa Solemnis’. Elke verwachting wordt gedwarsboomd. De Beethoveniaanse vrede is een bijna bovenmenselijke onderneming.
Gustavo Dudamel dirigeert LA Phil, vocale solisten en Catalaanse refreinen in Beethovens ‘Missa Solemnis’ in de Walt Disney Concert Hall.
(David Butow / For The Times)
Dudamel’s aanpak is om het allesomvattende te proberen. Hij dirigeerde zonder stok maar met zijn lichaam. Zijn armen waren vaak open en wijd alsof hij de muzikantenmassa op het podium omhelsde, terwijl hij de hele wereld in zijn handen hield. Netheid was niet noodzakelijk het probleem. Grootsheid was. Vormend geluid was. En natuurlijk ontzag.
Gedurende zijn hele carrière was Beethoven de overweldigende meester van ontzag. In ‘Missa Solemnis’ overtreft hij de Gloria. Zijn fuga’s zijn een tekenaarsweergave van hemelse pracht. Zoveel ontzag vraagt het bovenmenselijke van zangers, vooral in dit ensemble vanwege hun verrukkelijke hoge noten.
Maar Beethoven trekt ook elk sentiment in de mis in twijfel. Grandeur kan zo plotseling plechtig worden dat het bijna een ceremonieel goochelarij lijkt. In het Sanctus komt uit het niets een soloviool aanvaren (“neerdalend als een duif uit de hemel”, verwoordt Hugh MacDonald het mooi in de programmanoot), en opeens zitten we in een vioolconcert met vocale solisten van transcendente allure.
Het Agnus Dei begint met een somber besef dat er misschien geen compensatie bestaat voor de grote zonden van de mensheid wanneer, opnieuw verbazingwekkend zonder verwachting, een van Beethovens unieke wonderbaarlijke melodieën het overneemt. Sabel-rammelende trompet en pauken dringen zich op en worden als waardeloos weggewuifd. De vrede keert terug, maar net op het moment dat deze op het punt staat een climax te bereiken, wordt deze zwakker. Er is geen groots Beethoven-einde. “Missa Solemnis” stopt gewoon.
Dudamels benadering was niet, zoals zijn Beethoven doorgaans is geworden, op dat moment gevuld met vurige intensiteit. Dat kan gebeuren naarmate hij meer ervaring opdoet met Beethovens meest veeleisende partituur. De grote momenten waren nog steeds enorm, vooral met de hulp van zijn fantastische refrein. De sombere momenten waren goed voor het hart. Er was welsprekend solospel in het orkest, en extravagantie van de solozangers.
Het meest ongebruikelijk was de vioolsolo. De LA Phil is op zoek naar een concertmeester, en Alan Snow, de associate concertmeester van de Minnesota Symphony, nam deel. Hij bracht een zijdezachte “dalende duif”-toon in zijn solospel, maar op lage toon werd hij meer een stem van ver dan een solist. Of dat simpelweg zijn geluid is of waar Dudamel naar op zoek was, valt, zoals zoveel in de ‘Missa Solemnis’, te betwijfelen. Toch was de rust ervan een voorbeeld van de ongrijpbare essentie van vrede.
Toen Dudamel voor het eerst het podium betrad, kreeg hij, zoals altijd en zeker in zijn laatste seizoen als muziekdirecteur, een stevige ovatie. Aan het einde van ‘Missa Solemnis’ was de reactie een respectvolle staande ovatie, in tegenstelling tot de rigueur meeslepende ontvangst die hij altijd bij Beethoven krijgt.
Dudamel verdiende iets dat veel meer voldoening gaf. Het was geen moment van juichen, maar van bezinning. Ware vrede in “Missa Solemnis” komt niet voort uit het winnen, maar uit het beëindigen van conflicten, of het nu tussen naties, de natuur of tussen onszelf is. We hebben nog te weinig te vieren.
