Russische troepen dringen het EU- en NAVO-grondgebied binnen via hybride oorlogsvoering, waaronder surveillance, luchtruimschendingen en psychologische operaties – en steeds vaker in de digitale wereld.
Dat ervoer een Duitse soldaat die in Litouwen was ingezet toen hij zijn telefoon opnam en zijn eigen stem hoorde – een gesprek dat hij enkele uren eerder had gevoerd – door een onbekende beller.
“Een kameraad belt naar huis, spreekt een half uur en wordt dan gebeld door een onbekend nummer. Hij neemt op – en hoort zijn eigen gesprek van eerder, opgenomen en afgespeeld”, beschreef Joshua Krebs de ervaring in zijn boek Inside Bundeswehr.
Krebs noemde dit soort intimiderende surveillance ‘griezelig’.
De Europese strijdkrachten, waaronder de Bundeswehr, worden ook thuis geconfronteerd met soortgelijke hybride activiteiten.
Drones zijn gebruikt om naar verluidt gevoelige verdedigingssystemen te bespioneren, zoals de Pijl 3 luchtverdedigingssysteem, evenals op oefeningen waarbij Duitsland betrokken is Gevechtstankbrigade 45 in Litouwen.
Vorig jaar werd tijdens de Bundeswehr-oefening Iron Wolf in Litouwen een Russisch verkenningsvliegtuig gedetecteerd in het aangrenzende Wit-Russische luchtruim.
De inspecteur-generaal van het Duitse leger, Carsten Breuer, beschreef het incident als “een bewijs van de zeer reële dreiging voor Litouwen”.
Federaal minister van Defensie Boris Pistorius (SPD) benadrukte dat ook hybride oorlogsvoering is een bijzondere zorg voor Litouwen toen hij eind januari zijn Litouwse collega in Berlijn ontmoette.
Volgens Pistorius wordt de dreiging die van Rusland uitgaat in Litouwen en in de Baltische regio scherper gevoeld dan elders in Europa, bijvoorbeeld door provocerende invallen in het luchtruim.
Schendingen van het luchtruim: provocatie of toezicht?
Pistorius doelde op een incident in oktober 2025, toen twee Russische straaljagers kortstondig binnenkwamen Litouws luchtruim.
Volgens de Litouwse strijdkrachten bleven ze daar ongeveer 18 seconden voordat ze terugkeerden, geëscorteerd door NAVO-vliegtuigen. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz (CDU) beschreef het incident als de zoveelste Russische provocatie.
De vliegtuigen zouden afkomstig zijn uit de Russische exclave Kaliningrad, die direct aan Litouwen grenst.
Gezien de nabijheid van de Baltische staten tot Russisch grondgebied aan meer dan één kant, wordt het luchtruim boven de regio als bijzonder gevoelig beschouwd en staat het onder voortdurend toezicht en bescherming van de NAVO.
Duitsland, Spanje en Groot-Brittannië leiden momenteel de missie om het Baltische luchtruim te bewaken, aangezien Estland, Letland en Litouwen zelf niet over straaljagers beschikken.
Duitsland speelt ook een directe rol op het terrein. “Duitsland ondersteunt onder meer de bescherming van het Litouwse luchtruim met een mobiele luchtmachtcommandopost voor luchttoezicht van januari tot maart dit jaar”, zei Pistorius in januari.
‘Kleine groene mannetjes’ in de Baltische staten zaaien angst
Er waren geen echte gevolgen na het incident, niet in de laatste plaats omdat hybride oorlogsvoering zich in een juridisch grijs gebied afspeelt. Het is vaak onduidelijk op welk punt een actie neerkomt op een aanval, wanneer een reactie gerechtvaardigd is en vooral hoe die reactie eruit moet zien.
Een groot probleem is het gebrek aan duidelijk bewijs – zowel wat betreft de daadwerkelijke impact als wie verantwoordelijk is. In tegenstelling tot de korte invasie van Russische straaljagers in het buitenlandse luchtruim, kunnen veel hybride activiteiten niet rechtstreeks aan één enkele actor worden toegeschreven.
Toch wordt de bedoeling in grote lijnen als dezelfde beschouwd: provoceren, ontregelen en angst zaaien. De reactie is meestal ook hetzelfde: uitingen van bezorgdheid, veroordeling en oproepen om er een einde aan te maken.
Wanneer Russische grenswachten Toen Tallinn in december vorig jaar zonder toestemming het NAVO-grondgebied in Estland was binnengekomen, reageerde Tallinn via diplomatieke kanalen door Moskou eenvoudigweg om uitleg te vragen en een ontmoeting tussen Russische en Estse grensfunctionarissen te beleggen.
Het was geen geïsoleerde episode. Een paar maanden eerder was een groep gewapende mannen in militaire uniformen – maar zonder enig insigne – gesignaleerd nabij de Estse grens.
Dit soort incidenten doen denken aan de zogenaamde ‘kleine groene mannetjes” die verscheen op Oekraïne Krim-schiereiland in 2014. Kort daarna annexeerde Moskou illegaal de Krim, die tot op de dag van vandaag onder Russische bezetting blijft.
De niet-geïdentificeerde soldaten rukten niet verder op naar Ests grondgebied. Volgens deskundigen werd het incident in oktober grotendeels gezien als een psychologische tactiek en niet als een geloofwaardige militaire dreiging.
In plaats daarvan leek het een blijk van aanwezigheid – een manier voor Rusland om aan te geven dat het er is en om de zenuwen gespannen te houden.
Wanneer is het legitiem om te reageren?
In principe is het internationaal recht op één centraal punt duidelijk. Op grond van artikel 2, lid 4, van het VN-Handvest is het staten verboden elkaar te bedreigen of geweld te gebruiken. Conventionele militaire aanvallen vallen duidelijk onder deze definitie.
Hybride activiteiten kwalificeren echter niet automatisch als een ‘gewapende aanval’ in de juridische zin – de drempel die het recht van een staat op zelfverdediging zou doen ontstaan op grond van artikel 51 van het VN-Handvest.
In plaats daarvan moet elke zaak individueel worden beoordeeld en kunnen verschillende rechtsgebieden van toepassing zijn, afhankelijk van de aard en ernst van het incident.
Ook hier geldt het internationaal recht, inclusief het algemene beginsel dat staten zich niet mogen bemoeien met de interne aangelegenheden van anderen.
