Het was een ontnuchterend moment om president Zelensky en first lady Olena Zelenska in het centrum van Kiev een minuut stilte te zien houden ter ere van de tienduizenden soldaten die zijn omgekomen op de vierde verjaardag van de oorlog in Oekraïne.
Europese premiers en hoogwaardigheidsbekleders waren naar het Maidan-plein in Kiev gekomen als een daad van solidariteit en herdenking, terwijl ze kaarsen hadden neergezet voor de zee van kruisen, foto’s en vlaggen die nu dit geïmproviseerde gedenkteken sieren voor de doden in dit conflict.
Maar evenzeer is er onder de aanwezigen de erkenning dat er geen einde in zicht is als het om deze oorlog gaat: de leiders die ter gelegenheid van dit jubileum in Oekraïne zijn aangekomen, verwachten volgend jaar ook terug te komen.
Voor Yvette Cooper, de minister van Buitenlandse Zaken, was de reis een moment om niet alleen te focussen op sancties, wapenvoorraden en grondgebied, maar ook om te proberen de oorlog te benadrukken die Vladimir Poetin voert tegen vrouwen en kinderen in Oekraïne, terwijl hij een “oorlog tegen de Oekraïense cultuur” voert.
“Ik denk dat een van de dingen die duidelijk aan het gebeuren is, de manier is waarop zoveel kinderen zijn gestolen, de manieren waarop ze in de tijdelijk bezette gebieden proberen het onderwijssysteem te veranderen en de Oekraïense taal te verstikken”, zei ze.
“Het is eigenlijk een poging, niet alleen om grondgebied, maar om oorlog te voeren tegen Oekraïense families, om oorlog te voeren tegen de geschiedenis, cultuur en identiteit van Oekraïne”, vertelde de minister van Buitenlandse Zaken mij in een interview in Kiev.
Maar zelfs toen ze in Oekraïne aankwam, domineerden problemen thuis die de regering en haar opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken teisterden de agenda, waarbij de voormalige Amerikaanse ambassadeur die ze ontsloeg, Peter Mandelson, werd gearresteerd en urenlang door de politie werd ondervraagd toen mevrouw Cooper een nachttrein naar Oekraïne nam.
De minister van Buitenlandse Zaken, die de ambassadeur in september enkele dagen na haar aantreden ontsloeg, herhaalde haar standpunt dat Lord Mandelson ‘nooit benoemd had mogen worden’ en vertelde me in een zeldzame flits van emotie dat er ‘verachtelijke’ e-mails werden uitgewisseld tussen Lord Mandelson en de pedofiele financier Jeffrey Epstein.
In een van de e-mails die door het Amerikaanse ministerie van Justitie zijn vrijgegeven, antwoordt Epstein op de vraag van Lord Mandelson hoe het voelde om vrij te zijn uit de gevangenis, door te zeggen “ze voelt zich fris, stevig en romig”. Lord Mandelson antwoordde door Epstein een “stoute jongen” te noemen.
“Dat is gewoon gemeen”, vertelde ze me. “Ik word er zo boos van.”
“Ik ben heel duidelijk geweest: Peter Mandelson had nooit als ambassadeur in de VS mogen worden aangesteld en ik denk dat een deel van wat zo is geweest, zo diep frustrerend aan dit alles, is dat de slachtoffers van Epstein in de kern van dit alles zouden moeten staan, het zijn vrouwen en kinderen die te maken kregen met de meest verschrikkelijke criminele uitbuiting, mensenhandel en dat zou echt de focus moeten zijn.
‘Zoals u weet, heb ik er als minister van Binnenlandse Zaken een missie van gemaakt voor de regering om het geweld tegen vrouwen en meisjes de komende tien jaar te halveren.
“Dat is een strategie waar de premier nu voorstander van is. En nu, als minister van Buitenlandse Zaken, maak ik van de aanpak van geweld tegen vrouwen en meisjes ook voor ons een internationaal thema.”
Wat dat onderwerp betreft, gebruikte mevrouw Cooper haar tijd in Oekraïne om vrouwelijke slachtoffers van Russische agressie en seksueel geweld te ontmoeten en de liefdadigheidsinstelling “stemmen voor kinderen” met Olena Zelenska om het lot van duizenden kinderen die door Rusland van hun Oekraïense families zijn gestolen onder de aandacht te brengen.
Yevgen Zakharov, een burgerrechtenactiviste die bij het Civil Liberties Centre werkt, vertelde de minister van Buitenlandse Zaken tijdens haar bezoek daar dat Poetin “de Oekraïense identiteit wil elimineren”.
“Dit is zijn gekke idee, er is sprake van een genocide-intentie”, zei hij.
Tijdens deze bezoeken hoorden we verhalen over vrouwen in door Rusland bezette gebieden die werden geslagen, seksueel misbruikt, ten onrechte gevangengezet en naar werkkampen gestuurd.
Elena Jagapova vertelde hoe ze aan een stoel werd vastgebonden, tot bloedens toe werd geslagen, seksueel werd misbruikt en naar een werkkamp werd gestuurd. Een andere, Julia, vertelde ons hoe haar kinderen (toen 10 en 17 jaar oud) werden ontvoerd door de Russen, en haar 19 maanden durende strijd om ze terug te krijgen.
Mevrouw Zelenska zegt dat meer dan 20.000 Oekraïense kinderen door de Russen zijn gestolen als onderdeel van hun campagne om de Oekraïense cultuur uit te roeien, door de taal te onderdrukken, indoctrinatie af te dwingen en te proberen kinderen te hersenspoelen.
“We hoorden niet alleen verhalen over marteling, maar ook over deze poging om de Oekraïense cultuur en identiteit echt te vernietigen”, zei mevrouw Cooper.
“Daarom is het zo belangrijk dat we steun bieden aan Oekraïense gezinnen, steun aan Oekraïense diensten, maar er ook voor zorgen dat je het soort speciaal tribunaal krijgt, het soort gerechtelijke processen, internationale rechtszaken, die precies die vragen kunnen beantwoorden en ervoor kunnen zorgen dat er enige rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid is.”
Oekraïners bezoeken de graven van hun familieleden in Lviv, West-Oekraïne. Afbeelding: Reuters
Groot-Brittannië heeft Oekraïne duidelijk gemaakt dat het een rol zal spelen bij het helpen opzetten van rechtbanken voor oorlogsmisdaden wanneer dit conflict eindelijk eindigt, in navolging van de rol van Groot-Brittannië in de processen van Neurenberg die de Tweede Wereldoorlog markeerden.
Maar wanneer dat moment komt, is moeilijk te zien. Degenen die dinsdag in Oekraïne bijeenkwamen, deden dat met een vermoeidheid die kenmerkend is geworden voor een uitputtende oorlog waarin Rusland niet wint, maar ook niet wordt verslagen, omdat Europa en de VS Oekraïne voldoende steun geven om door te vechten, zonder de vuurkracht – of sancties tegen Rusland – om echt te kunnen slagen.
De heer Zelensky waarschuwde aan de vooravond van de vierde verjaardag dat Poetin de Derde Wereldoorlog al was begonnen en dat Oekraïne de voorpost was, de frontlinie die Poetin terugduwde.
Mevrouw Cooper wil die taal niet gebruiken, maar ze erkent wel dat de Russische agressie niet meer weg te denken is en dat bondgenoten Oekraïne moeten steunen, hoe lang dat ook duurt.
Daartoe heeft Groot-Brittannië dinsdag opnieuw een sanctiepakket geïntroduceerd en dringt het bij de VS en Europa aan op een verbod op maritieme diensten om het voor de Russische schaduwvloot veel moeilijker te maken om Russische olie te vervoeren.
De frustratie is dat de VS, in hun pogingen om vredesbesprekingen voort te zetten – en naar verluidt voorstander van de Russische eis dat Oekraïne de 20% van het Donbas-gebied dat niet onder Russische bezetting staat als onderdeel van een wapenstilstand, afstaat om Rusland op dit moment economisch onder druk te zetten.
Deze oorlog gaat dus door. Voor de Oekraïners en bondgenoten is er een sprankje hoop dat Rusland nu meer mannen verliest die het op het slagveld kan mobiliseren.
Oekraïne hoopt dat als het het aantal slachtoffers kan verhogen tot 50.000 Russen per maand, Poetin gedwongen zal worden de dienstplicht te overwegen, wat politiek moeilijk zou kunnen blijken en zijn momentum zou kunnen vertragen.
Dat Rusland naar schatting 500.000 levens heeft opgeofferd om minder dan één procent van het Oekraïense grondgebied te veroveren, getuigt van de uitputtende oorlog waarin deze twee partijen verwikkeld zijn – en van het gruwelijke verlies aan mensenlevens.
In de tussentijd zullen Groot-Brittannië en Europa proberen meer druk uit te oefenen op de VS om agressievere sancties tegen Rusland in te voeren, om Poetins oorlogsmachine financieel uit te hongeren.
Maar ondanks alle tekenen van solidariteit op dinsdag valt er weinig te zien in de richting van concrete stappen naar vrede. Oekraïne hoopt op een game changer in de komende maanden, maar heeft zich verzoend met meer jubilea zoals vandaag.
