BEIROET — Deze keer voelde anders.
Dat hoopte de 25-jarige Iraanse modeontwerper massaprotesten bijna vier jaar geleden – degenen die daarna uitbarstten een jonge vrouw werd gearresteerd en stierf in hechtenis omdat hij het niet droeg de hijab op de juiste manier – zou de burgerrechten in de Islamitische Republiek verbeteren.
Er veranderde echter niet veel. Het was volgens haar misschien voor niets geweest dat ze op straat was geweest. Maar het weerhield haar er niet van.
Begin januari heeft zij protesteerde opnieuw. De zee van mensen in de drukke straten van Teheran beroerde haar. Deze keer was de vonk de inflatie en de kelderende waarde van de Iraanse rial – hoewel gezangen al snel gericht waren tegen de theocratische leiders van het land.
De menigte was groter en diverser, zei ze. Elke paar jaar barsten er protesten los in Iran. Maar dit momentum voelde ongekend, zei ze.
De reactie van de veiligheidstroepen zou dat ook zijn.
Activisten schatten dat in ruim 6.000 mensenvoornamelijk demonstranten, werden gedood de bloedigste repressie over afwijkende meningen sinds de oprichting van de Islamitische Republiek in 1979. Ze zijn bang dat dit aantal zal toenemen naarmate de informatie doorsijpelt.
Associated Press sprak met zes Iraniërs, elk op voorwaarde van anonimiteit via beveiligde kanalen, terwijl veiligheidstroepen na de protesten doorgingen met het hardhandig optreden tegen andersdenkenden. Ze zeiden dat ze demonstreerden en getuige waren van staatsgeweld tegen demonstranten. Vier van hen namen risico’s om te omzeilen een internet-uitschakeling om te delen wat ze zagen, terwijl twee vanuit het buitenland spraken.
Ze beschreven een zeldzaam gevoel van hoop onder de demonstranten, een consensus dat de huidige status quo niet langer houdbaar was. De jongere, meer opstandige generatie was er, zeiden ze, maar dat gold ook voor de oudere inwoners, mensen uit welgestelde gezinnen en zelfs enkele kinderen. Ze zeiden allemaal dat ze verwachtten dat de staat agressief zou reageren, maar waren geschokt door de omvang van het brute optreden.
“Toen we uitgingen, kon ik niet zeggen dat ik niet gestrest was, maar ik kon onmogelijk thuis blijven”, zei de ontwerper. “Ik had het gevoel dat als ik thuis zou blijven – als iemand thuis zou blijven – uit angst, er niets vooruit zou komen.”
Geen enkele groep interviews – hoe verhelderend ook – kan de ervaringen van een hele bevolking of zelfs maar een deel ervan weerspiegelen. Ze zijn niet representatief voor het grote land met ruim 85 miljoen inwoners en zijn diverse etnische en religieuze samenstelling. Maar deze Iraniërs bieden een zeldzame blik op het leven in de Islamitische Republiek op een cruciaal moment in haar geschiedenis.
Iran werd tijdens de vlucht gehavend door Israëlische en Amerikaanse straaljagers een twaalfdaagse oorlog in juni en is onder de greep van door het Westen geleide sancties, wat de economische problemen verergert. Mensen zeggen dat de regering niet heeft gereageerd op hun zorgen over economisch wanbeheer en inmenging in hun persoonlijke leven. Ze willen rechten, zeggen ze. Waardigheid.
Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei heeft dat ook gedaan zeiden enkele duizenden zijn vermoord – een zeldzame bekentenis die de omvang van de beweging en de reactie van de regering aangeeft. Ambtenaren en staatsmedia noemen de demonstranten herhaaldelijk ‘terroristen’ en tonen beelden van gebouwen en staatseigendommen die volgens hen door de demonstranten zijn verbrand of beschadigd. De Iraanse missie bij de Verenigde Naties reageerde niet op vragen van AP over de herinneringen van deze getuigen. De Iraanse VN-ambassadeur, Amir Saeid Iravani, heeft eerder gezegd dat veiligheidstroepen “resoluut en verantwoordelijk” de confrontatie aangingen met demonstranten, die hij “gewelddadige separatisten” noemde.
Tijdens het hoogtepunt van de protesten, zei de modeontwerper, stroomden mensen de straten van Teheran in. Ze beschreef de gebeurtenissen van 8 januari, een keerpunt in de stemming en het harde optreden tegen demonstraties.
“Als ik ’s avonds buiten was, was de stad stil en leeg”, aldus de modeontwerper. Toen kwam er een oproep om te protesteren Reza Pahlavi, de verbannen kroonprins. Om acht uur ’s avonds, zei ze, bevond ze zich in een zee van duizenden – een menigte die groter en diverser was dan ze ooit had gezien.
“Iedereen was bang”, zei ze, maar “ze bleven maar zeggen: ‘Nee, ga niet weg. Deze keer kunnen we er niet mee stoppen. We mogen niet weggaan voordat ze voorbij zijn.’ Zij en twee vrienden die met haar protesteerden, spraken met de AP via een Starlink-satellietschotel vanwege de internetstoring, waarbij apparaten nu door de autoriteiten daar in beslag worden genomen.
Ze marcheerden de Shariatistraat in, een commerciële weg die enkele van de meest bruisende wijken van het noorden van Teheran verbindt met een van de drukste bazaars van het land. Maar de winkels waren gesloten. De drie zeiden dat ze graffiti hadden gespoten en anti-regeringsliederen uit volle borst hadden geschreeuwd.
Ze beschreven hoe tieners en ouderen zich met gezangen van verzet en woede aansloten bij de reguliere afwijkende stemmen van Iran. Sommige gezangen riepen op tot de dood van Khamenei – een kreet die de doodstraf kan opleveren.
Toen kwamen de veiligheidstroepen.
De anti-oproerpolitie en leden van de volledig vrijwillige Basij-troepenmacht van de paramilitaire Revolutionaire Garde arriveerden, zeiden de drie vrienden, terwijl ze de weg blokkeerden en traangas en pelletgeweren op de menigte afvuurden. Demonstranten raakten in paniek en haastten zich terwijl de stank van traangas door de menigte trok.
De groep vertelde AP dat velen naar voren drongen en stenen naar de veiligheidstroepen gooiden. Sommige jongere mensen, veteranen van eerdere protesten, droegen sjaals of maskers om zichzelf te beschermen en hun identiteit te verbergen, in afwachting van een gewelddadige terugslag.
De demonstranten bouwden momentum op. Sommige veiligheidstroepen die op motorfietsen waren aangekomen, leken zich terug te trekken. Maar, zei de modeontwerper, de troepen keerden terug en vielen demonstranten aan. Ze wist dat zij en haar vrienden moesten vluchten.
Ze renden steegjes en zijstraten in, weg van de chaos. Bewoners die de demonstranten aanmoedigden, hadden vodden en antiseptica uit hun ramen gegooid terwijl veiligheidstroepen pellets op de menigte afvuurden.
Al snel vielen traangasflessen in het steegje. De modeontwerpster herinnerde zich lessen uit andere protesten: “Ik dacht dat ik het terug zou schoppen”, zei ze, om de gewonden te beschermen. Maar terwijl ze dat deed, zei ze, vuurden veiligheidstroepen paintballs en pellets af. Ze beschreef dat ze een piercing in haar hand en been had.
Gelukkig, zei ze, verzachtte haar masker de klap van de paintball die de zijkant van haar gezicht raakte.
Toen de protesten haar deel van het land bereikten, zei de dokter, was ze niet verrast. Maar de omvang was een ander verhaal.
“Dit was nog nooit eerder op deze schaal gebeurd”, zei de arts in Mashhad, de op één na grootste stad van Iran en de thuisbasis van een belangrijk sjiitisch heiligdom. Ze sprak met AP tijdens een bezoek aan familie in het buitenland.
Dagen vóór een nachtdienst in het ziekenhuis, zei de arts, had ze protesten bijgewoond in de noordoostelijke stad, waar ze geweervuur van een afstand had gehoord en traangas in haar ogen had gevoeld. Ze zag graffiti op muren en gebouwen in brand staan, zelfs moskeeën die vermoedelijk door regeringstroepen als verzamelpunt werden gebruikt.
Toen ze zich eenmaal in het ziekenhuis had aangemeld, hadden de Iraanse veiligheidstroepen hun reactie geëscaleerd.
“Ik was niet bang voor mezelf”, zei de dokter. “Ik was bang voor anderen.”
Ze werkte niet op de eerste hulp, maar probeerde te zien wat er aan de hand was terwijl ambulances en demonstranten lichamen afleverden. Collega’s vertelden haar dat er die nacht 150 lichamen waren binnengebracht. Terwijl ze dichterbij probeerde te komen, kon ze een glimp opvangen van een aantal van hen, zei ze: een jongen en een jonge vrouw die op brancards lagen en schotwonden droegen.
Beveiligingsagenten in het ziekenhuis, zowel in uniform als in burger, namen het bevel over de spoedeisende hulp van het ziekenhuis over, zei de arts. Artsen protesteerden, zei ze over het verhaal van de collega’s, maar ze kregen te horen dat ze moesten stoppen met praten of vragen stellen.
“Ze stonden met een pistool boven het hoofd van hun (EHBO-personeel) en zeiden dat ze (de gewonden) niet mochten aanraken”, herinnerde de arts zich de ervaring die een collega had verteld. Het was “alsof ze wilden dat die gewonde mensen op eigen kracht zouden sterven.”
Khamenei vertelde de natie dat de demonstranten óf collaborateurs waren die voor Amerikaanse of Israëlische inlichtingendiensten werkten, óf misleide leden van het publiek waren die probeerden het land te saboteren. De autoriteiten hielden een tegendemonstratie waarbij mensen loyaal waren aan het theocratische leiderschap van het land.
De repressies gingen door. Het momentum ebde weg. Iran blijft afgesloten van de wereld. Bij sommigen zijn de woede en het verdriet over het geweld toegenomen.
“Waar ik bang voor ben, is dat deze gebeurtenissen door de wereld als iets gewoons zullen worden behandeld, dat mensen gewoon verder zullen gaan en dat niemand er op zal letten”, zei de dokter. “Het feit dat de stemmen van zoveel van de slachtoffers nooit iemand bereiken, is voor mij werkelijk het meest pijnlijke.”
Ze beschreef hoe een gezin in het ziekenhuis arriveerde om het lichaam van een familielid op te halen: een jonge vrouw. Agenten weigerden haar lichaam over te dragen, zei de dokter, tenzij de familie hen haar nationale identiteitsbewijs gaf en haar liet identificeren als een Basij-vrijwilliger en regeringssupporter. Er ontstond een ruzie en haar familie werd gearresteerd, zei de dokter, en het lichaam van de vrouw werd samen met de anderen naar de begraafplaats gebracht.
De familie zei: ‘Onze dochter werd door jullie gedood’, herinnerde de dokter zich. “Ik kan het beeld van die dag niet uit mijn hoofd krijgen, zelfs niet voor een uur.”
Nu januari ten einde loopt, zijn de spanningen op straat afgenomen, vertelden de drie Iraniërs in Teheran aan AP. Een deel van het dagelijkse leven gluurt er doorheen. Maar waar ze ook gaan, zeiden ze, ze blijven waakzaam – voor het geval iets de boel weer in de war brengt.
Ze kunnen geen verbinding maken met Iraniërs buiten hun kringen vanwege de internetstoring, maar in hun gebied zeggen ze dat ze grote inzet van veiligheidstroepen op openbare plaatsen zien.
“Ik weet niet hoe het op de andere plaatsen is”, zei een van de drie. “Maar op elk plein in Teheran staan agenten in burgerkleding – en zelfs oproerpolitie.”
De dokter zei dat ze hoopt dat de wereld zich niet van Iran zal afkeren.
“Hoe vaak ik het ook uitleg, ik kan de omvang van de verschrikkelijke situatie echt niet overbrengen,” zei ze. “Niemand zou geloven dat een regering van een land zo gemakkelijk haar eigen bevolking kan doden.”
