De metalen rand die aan de rand van het gemeenschapsgezondheidscentrum van Anishnawbe Health Toronto, vlakbij het centrum van Toronto, hangt, is de grootste indicatie dat hier iets anders aan de hand is.
De kliniek is opgericht om gecentraliseerde gezondheidszorg en traditionele genezing te bieden aan de 90.000 inheemse bevolking van Toronto en is het middelpunt van een uniek stadsblok dat opzettelijk werd geleid door de inheemse gemeenschap en ontworpen was om haar cultuur te weerspiegelen.
De omhullende rand van meer dan 12.000 strengen roestvrijstalen ketting – het soort esthetische bloei dat gemakkelijk kan worden geëlimineerd door de waarde-ingenieurs van een typische ontwikkeling – is slechts een van de vele elementen van het project die de inheemse wortels volledig tot hun recht laten komen in dit blok.
Van de diensten en de bouwvormen tot de oriëntatie van het landschap, het project belichaamt inheemse tradities, praktijken en principes op een manier die in de meeste stedelijke omgevingen volkomen ongebruikelijk is.
Genoemd de inheemse hubDit stadsblok omvat het eerder genoemde gezondheidscentrum, samen met een centrum voor inheemse beroepsopleidingen, twee middelhoge woontorens en openbare en particuliere pleinen. Overal op het terrein zijn inheemse iconografie en materiaalreferenties te zien, van gevels van gebouwen die verwijzen naar heilige dekenontwerpen en genezingsrituelen tot muurbehandelingen die doen denken aan de schors van bomen die ooit als bossen op deze plek stonden.
Het is een project dat zich tot het uiterste inspant om deze elementen tentoon te stellen. En het vereiste ook dat alle betrokkenen bij het project, van de ontwikkelaar tot de architecten en de landschapsontwerpers, hun benadering van de stedelijke ontwikkeling moesten heroverwegen.
‘Een plaats van inheemse bevolking’
Gelegen in een deel van de stad dat ooit de uiterwaarden van de rivier de Don was, en daarvoor duizenden jaren lang het voorouderlijk land en jachtgebied voor de inheemse bevolking was, heeft de locatie een diepe weerklank voor de gemeenschap. De ontwerpers van het project, waaronder een inheems architectenbureau met het hoofdkantoor in een nabijgelegen First Nation, hebben veel moeite gedaan om die verbindingen in de look en feel van het project te leggen.
“De bedoeling was allemaal: hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensen die zich in dit blok bevinden, begrijpen dat het een plaats van inheemse bevolking is, en ook begrijpen waar ze zich in de stad bevinden”, zegt Matthew Hickey, een partner bij Architect met twee rijeneen inheems architectenbureau dat adviseerde bij het ontwerp van elk onderdeel van het project.
Nauw samenwerkend met Stantec-architectuurhielp Two Row bij het maken van het plan voor het blok en werkte vervolgens samen met Stantec en het architectenbureau BDP-vierhoek om het ontwerp van de gebouwen en buitenruimtes binnen het blok te begeleiden, inclusief gevels van gebouwen geïnspireerd op traditionele kleding, traditionele genezingsruimtes die rechtstreeks verbinding maken met de aarde, en een centraal Indigenous Peoples Garden-plein waar geneeskrachtige planten worden gekweekt.
Deze ambitieuze, door de inheemse bevolking geleide ontwikkeling is al tientallen jaren in de maak. De liefdadigheidsorganisatie voor de gezondheidszorg Anishnawbe Gezondheid Toronto (AHT) was op zoek naar een plek om de diensten die het sinds de jaren tachtig aan de inheemse bevolking van Toronto had geleverd, te consolideren en te verbeteren. Toen eind jaren 2000 ambtenaren in Toronto een poging deden om de Pan Am Games van 2015 te organiseren, werd deze voormalige uiterwaarden aangewezen als potentiële locatie voor herontwikkeling. Als onderdeel van het plan, en in lijn met dat van Canada De Waarheids- en Verzoeningscommissie roept op tot actiewerd een gedeelte van twee en een halve hectare van het herontwikkelingsgebied gereserveerd voor inheems gebruik.
AHT werd gekozen om dit land te gebruiken als centrale locatie voor haar diensten, met financiering van het ministerie van Volksgezondheid. Na enkele complexe onderhandelingen op provinciaal niveau werd het project uitgebreid om een heel stadsontwikkelingsblok te bouwen.
Het project kreeg al snel de naam Indigenous Hub. Joe Hester, al jarenlang uitvoerend directeur bij AHT die begin 2025 stierfbenadrukte tegenover de ontwerpteams dat het land niet aan de inheemse gemeenschap werd toegekend, maar aan hen werd teruggegeven. In plaats van een ontwikkeling te ontwerpen die eenvoudigweg zou opgaan in de stedelijke omgeving, bood het project een kans om een stempel te drukken.
“Het is de eerste keer dat er in heel Canada een gezondheidscentrum wordt gebouwd dat speciaal bedoeld is om inheemse volkeren te huisvesten en te verzorgen, wat aan de ene kant schokkend is, maar aan de andere kant ook verbazingwekkend”, zegt Hickey.
Op aandringen van Hester en AHT werden de ontwerpers van het project opgeroepen een stukje van de stad te ontwerpen dat de aandacht vestigde op het inheemse karakter ervan, en mensen aanspoorde na te denken over Inheemse volkeren en praktijken. “We waren ons er allemaal heel erg van bewust dat we op een andere plek werkten met verschillende taakomschrijvingen en we moesten te allen tijde gevoelig zijn voor die dingen”, zegt Les Klein, medeoprichter van BDP Quadrangle.
De ontwerpers beschouwden het project eerst als een landschap en oriënteerden de gebouwen rond wat de Indigenous Peoples Garden zou worden. “Het vormt een centraal voorziening- en organiserend element voor het hele blok”, zegt Michael Moxam, projectontwerpleider en praktijkleider ontwerpcultuur voor Stantec.
De gebouwen maken vanaf de straat en vanuit het gezondheidscentrum visuele verbindingen met deze centrale ruimte. “In ons werk in de gezondheidszorg zijn we altijd zo gefocust op de gezondheidseffecten van een verbinding met het landschap en de gezondheidseffecten van een verbinding met natuurlijk licht en uitzicht. Dat komt precies terug op het idee om eerst het hele blok als een landschap te beschouwen”, zegt Moxam. “Daar zit een inheemse culturele waarde aan, maar er zit ook gewoon een gezondheids- en welzijnswaarde aan.”
Mensen over parkeren
Er moesten enkele compromissen worden gesloten. De plaatsing van het gezondheidscentrum binnen het blok betekende dat de ingang zich volgens de inheemse principes op een ongewenste locatie bevond. “De ingang van het gebouw bevindt zich aan de westkant, waar we nooit gebouwen binnengaan. Het is eigenlijk de kant van de dood, terwijl de oostkant de kant van de geboorte is”, zegt Hickey. Als oplossing voegde het ontwerpteam een atrium van drie verdiepingen toe aan de oostkant van het gezondheidscentrum, met uitzicht op de centrale tuin. ‘Het richten van het atrium op de rijzende zon was een van de leringen die daarin verankerd zijn’, zegt Hickey.
De ontwerpers hebben zelfs de gevels van het gebouw rondom de centrale tuin aangepast om meer licht in het op het oosten gelegen atrium te reflecteren. “Dat zouden we niet hebben gedaan als we er niet over hadden gesproken en niet hadden begrepen hoe belangrijk die elementen zijn”, zegt Klein.
Dit intentieniveau maakte het gebouw van het gezondheidscentrum zo opvallend. Naast de metalen randen is de gevel bekleed met geperforeerd aluminium met een patroon van een sterrendeken, dat de verbindingen met voorouders en de kosmos symboliseert. Binnen bevinden zich conventionele klinische ruimtes naast traditionele genezingsruimtes op elk van de vier verdiepingen van de kliniek, waarbij gebogen, verroest staal op straatniveau verschijnt om aan te geven waar deze ruimtes zich bevinden.
In lijn met het inheemse principe dat genezende ruimtes in direct contact staan met de aarde, werd het plan van het blok gewijzigd om alle ondergrondse parkeer- en kelderruimte buiten de voetafdruk van het gezondheidscentrum te verplaatsen naar onder de twee woontorens aan de rand van het blok. “We gingen naar (Hester) en zeiden, weet je, er zullen een paar parkeerplaatsen verloren gaan. En hij zei: ‘Dit is wat we gaan doen'”, zegt Klein. “Dingen waar ik normaal gesproken zenuwachtig voor zou zijn als ik naar een ontwikkelaar zou gaan om over te praten, werden nu onderdeel van het natuurlijke gesprek.”
Bouwmaterialen maken andere referenties in de ontwikkeling, waaronder veelkleurige bakstenen die de vorm van een geweven mand nabootsen, en geprefabriceerde betonnen panelen met een patroon naar de bast van inheemse berkenbomen.
De rand rond het gezondheidscentrum is misschien wel de meest betekenisvolle ontwerpkeuze en het meest representatief voor wat deze ontwikkeling zo uniek maakt. Het is geïnspireerd op de sjaals die gebruikt worden door chique danseressen bij inheemse powwows, en ook door het geluid gemaakt door de jingle-jurken traditioneel gebruikt tijdens genezingsrituelen.
“Voor een jingledress-danser gaat het om genezing. Ze dansen zodat mensen kunnen genezen, en dat geluid is daar een onderdeel van”, zegt Hickey. “Voor ons is dansen niet alleen maar om te dansen of om te pronken. Net zoals architectuur niet gaat om pronken. Het gaat om wat het doet.”
