De schat van Villena wordt al tientallen jaren bestudeerd en wordt vooral bewonderd om zijn goud. De schat, gevonden in de buurt van Alicante in 1963, bevat tientallen fijn bewerkte voorwerpen die comfortabel passen binnen wat archeologen verwachten van de late bronstijd. Toch passen twee kleine stukjes nooit helemaal. Ze waren saai, gecorrodeerd en gemaakt van ijzer in een tijd dat ijzer in het Iberische schiereiland niet voorbestemd was. Jarenlang werden ze behandeld als curiosa of mogelijke indringers uit een latere periode. Nieuwe wetenschappelijke analyse plaatst ze nu stevig terug in de bronstijd en suggereert dat hun metaal helemaal niet van de aarde kwam. In plaats daarvan lijkt het uit de lucht te zijn gevallen.
Onderzoekers identificeren meteoritisch ijzer in een 3000 jaar oude Iberische schat
Tussen de gouden schalen, armbanden en vaten bevonden zich een gewone open armband en een kleine holle halve bol bedekt met een doorboord goudblad. Beiden leken vanaf het begin niet op hun plaats. Hun donkere oppervlak en zware corrosie stonden in scherp contrast met het omringende goudwerk. Vroege beschrijvingen wezen op hun ijzerachtige uiterlijk, maar stopten met een stevige identificatie. Omdat de grootschalige ijzerproductie in Iberia veel later begon, veroorzaakten deze stukken ongemak. Sommige geleerden suggereerden dat ze tot een latere fase moesten behoren, ondanks dat ze werden gevonden in een gesloten afzetting uit de Bronstijd.
Meteoorijzer vóór het smelten van ijzer
Voordat mensen leerden hoe ze ijzer uit ertsen konden smelten, was meteoriet het enige bruikbare ijzer dat beschikbaar was. IJzermeteorieten zijn rijk aan nikkel en kobalt, elementen die gewoonlijk afwezig zijn of slechts in sporenhoeveelheden aanwezig zijn in vroeg aards ijzer. Over de hele antieke wereld zijn een klein aantal prestigieuze voorwerpen gemaakt van meteorietijzer bekend, waaronder kralen uit Egypte en de beroemde dolk uit het graf van Toetanchamon. Deze objecten waren zeldzaam, moeilijk om mee te werken en vaak symbolisch geladen.
Waarom corrosie de identificatie bemoeilijkt
Het identificeren van meteorietijzer is niet eenvoudig, vooral niet bij objecten die al duizenden jaren begraven liggen. IJzer corrodeert gemakkelijk, en gedurende lange perioden kan het corrosieproces nikkel en andere elementen verwijderen die normaal gesproken op een buitenaardse oorsprong duiden. In extreme gevallen overleeft er weinig of geen metaal onder de roest. Dit maakt traditionele metallografische analyse riskant of onmogelijk, vooral voor museumobjecten die niet gemakkelijk kunnen worden gesneden of getransporteerd.
Deze 3000 jaar oude schat in Spanje is gemaakt met ijzer dat uit de lucht viel (Image Credit – Villena Museum)
Zorgvuldige bemonstering van waardevolle artefacten
In 2007 kregen onderzoekers toestemming om kleine monsters te nemen van de gecorrodeerde oppervlakken van de Villena-objecten. De verwijderde hoeveelheden waren miniem en afkomstig uit gebieden die al door oxidatie waren beschadigd. Later werd een tweede, iets dieper monster uit de armband genomen om het vertrouwen in de resultaten te vergroten. Deze monsters bestonden volledig uit corrosieproducten in plaats van vers metaal, wat de fragiele staat van de objecten weerspiegelde.
Chemische kenmerken wijzen op een kosmische bron
Ondanks deze beperkingen bracht chemische analyse patronen aan het licht die consistent waren met meteoritisch ijzer. De verhoudingen tussen nikkel en ijzer en tussen nikkel en kobalt kwamen nauw overeen met de waarden die werden waargenomen bij zwaar verweerde meteorieten in plaats van bij aards ijzer. Hoewel het absolute nikkelgehalte laag was, werd dit verwacht gezien de ouderdom en de mate van corrosie. Vergeleken met gepubliceerde datasets vielen de Villena-monsters binnen het bereik dat verband houdt met veranderd meteorietmateriaal.
Implicaties voor de chronologie van de Iberische Bronstijd
Als de ijzeren stukken uit Villena meteoritisch zijn, dwingt hun aanwezigheid niet langer een latere datum voor de schat af. In plaats daarvan ondersteunen ze een chronologie uit de late bronstijd voordat de wijdverbreide ijzerproductie in de regio begon. Dit sluit goed aan bij ander bewijsmateriaal dat de schat van Villena in verband brengt met nabijgelegen locaties, zoals Cabezo Redondo, dat vóór 1200 voor Christus werd verlaten. Mogelijk werden de objecten niet gewaardeerd vanwege praktisch gebruik, maar vanwege hun zeldzaamheid en herkomst.
Een zeldzame bevestiging voor het Iberisch schiereiland
Deze bevindingen maken de Villena-objecten tot de eerste bevestigde meteoritische ijzerartefacten van het Iberisch schiereiland. Hoewel vergelijkbare items elders in Europa bekend zijn, zijn ze ongebruikelijk en vaak iets later van datum. Verdere niet-invasieve tests zouden deze zaak kunnen versterken, maar zelfs nu suggereert het bewijs dat gemeenschappen uit de Bronstijd in het Iberia-gebergte toegang hadden tot ijzer uit de ruimte en de waarde ervan erkenden. De twee bescheiden objecten, die ooit over het hoofd werden gezien, staan nu rustig in het midden van een veel groter verhaal.
