De Verenigde Staten en Israël zeggen dat hun escalerende militaire aanval op Iran gaat over nucleaire proliferatie, afschrikking en regionale veiligheid. Maar recente ontwikkelingen suggereren dat er een andere, oudere logica aan het werk is. Het diepere doel is niet simpelweg het verzwakken van Iran of het afdwingen van regimeverandering. Het beschermt de mobiliteit van olie – de levensader van de mondiale kapitalistische economie.
Denk eens aan de recente Amerikaanse aanval op het Iraanse Kharg-eiland, de belangrijkste olie-exportterminal van het land. Het eiland ligt vlak voor de kust van de Golf, vlakbij de Straat van Hormuz, waar dagelijks ongeveer een vijfde van de olie in de wereld doorheen stroomt. Elke verstoring daar zou onmiddellijk weerklank vinden op de mondiale energiemarkten. Recente rapporten benadrukken hoe gevoelig de olieprijzen zijn voor de dreiging van ontwrichting in de zeestraat.
Toch is het meest onthullende kenmerk van de aanval op Kharg Island niet alleen dat deze heeft plaatsgevonden, maar ook wat er opzettelijk gespaard is gebleven.
De Amerikaanse president Donald Trump vierde de operatie publiekelijk en verklaarde dat Amerikaanse troepen “elk MILITAIRE doelwit” op het eiland hadden vernietigd. Tegelijkertijd benadrukte hij dat de olie-infrastructuur zelf onaangetast was gebleven. Trump zei in Truth Social dat hij ervoor had gekozen “de olie-infrastructuur op het eiland niet weg te vagen”, waarbij hij waarschuwde dat een dergelijke terughoudendheid zou kunnen veranderen als Iran de scheepvaart in de Straat van Hormuz zou bedreigen.
Dit onderscheid is onthullend. Kharg Island verwerkt het overgrote deel van de Iraanse export van ruwe olie. Het vernietigen van de olieterminals zou het mondiale aanbod dramatisch hebben ontwricht en de prijzen waarschijnlijk doen stijgen. In plaats daarvan koos Washington voor een gekalibreerde aanval: militaire schade zonder energieverlamming.
De implicatie is moeilijk te negeren. De VS zijn bereid Iran militair te verzwakken, maar blijven diep investeren in het in stand houden van de oliestroom die de wereldeconomie in stand houdt.
Energiezekerheid is al lang de structuur van de Amerikaanse strategie in de Golf. Sinds de Carter-doctrine van 1980 – waarin de olievoorziening in de regio tot een essentieel Amerikaans belang werd verklaard – heeft Washington de energie-infrastructuur in de Golf als een strategische prioriteit behandeld. De mogelijkheid dat Iran de scheepvaart door de Straat van Hormuz zou kunnen beperken, blijft een van de meest destabiliserende risico’s voor de wereldeconomie.
In dit licht lijkt de aanval op Kharg Island niet zozeer een stap in de richting van een totale oorlog, maar eerder een signaal. De militaire capaciteit van Iran kan het doelwit zijn, maar de olie-infrastructuur die de wereldeconomie schraagt, blijft een beschermd bezit.
Op zichzelf genomen zou de Kharg-staking kunnen worden gelezen als escalatiebeheer. Maar naast het gedrag van Washington in meerdere theaters komt een meer consistente logica in beeld.
Deze logica wordt duidelijker wanneer deze naast andere recente stappen van de regering-Trump wordt geplaatst. In Venezuela heeft Washington bijvoorbeeld de confrontatie met president Nicolas Maduro geïntensiveerd. Terwijl Amerikaanse functionarissen hun drukcampagne in termen van democratie en corruptie kaderen, bezit Venezuela toevallig ook de grootste bewezen oliereserves ter wereld. Controle over de politieke toekomst van Venezuela is daarom onlosmakelijk verbonden met controle over hoe en waar de olie wordt geproduceerd en verkocht.
Als er in Caracas een meer pro-Amerikaanse regering zou ontstaan, zou de Venezolaanse olie-industrie zich kunnen heroriënteren op westerse markten en investeringen. In die zin is het conflict niet alleen ideologisch, maar ook diep materieel. Analisten hebben er zelfs op gewezen dat Washington lange tijd heeft geprobeerd de Venezolaanse oliesector te hervormen op manieren die beter aansluiten bij de Amerikaanse economische belangen.
Dezelfde logica is terug te vinden in de veranderende houding van Washington tegenover Russische olie. Terwijl de VS Moskou blijven beschouwen als een strategische tegenstander, hebben Amerikaanse beleidsmakers onlangs bepaalde beperkingen op de Russische export van ruwe olie versoepeld om de mondiale energiemarkten te stabiliseren en prijspieken te voorkomen. Zelfs de confrontatie met een strategische tegenstander wordt herijkt wanneer de oliestromen in gevaar komen. Deze stap onderstreept een bredere realiteit: geopolitieke rivaliteit maakt vaak plaats voor de allesoverheersende noodzaak om de energiestromen stabiel te houden. Of de bron nu Rusland, Venezuela of de Perzische Golf is, de prioriteit blijft dezelfde: de olie laten stromen en de wereldeconomie draaiende houden.
Het patroon reikt verder dan olie zelf.
Dezelfde noodzaak strekt zich nu verder uit dan alleen olie, maar ook tot de cruciale mineralen die ten grondslag liggen aan toekomstige energie- en technologische systemen. Trump heeft herhaaldelijk het idee nieuw leven ingeblazen om Groenland te verwerven – een gebied waarvan wordt aangenomen dat het onder de Arctische zeebodem enorme reserves aan zeldzame aardmineralen bevat, evenals potentieel aanzienlijke energiebronnen. Deze hulpbronnen zijn steeds waardevoller geworden in een wereld die wordt bepaald door technologische concurrentie en energietransitie.
Op dezelfde manier heeft Washington agressief aangedrongen op toegang tot de zeldzame aardmineralen van Oekraïne, die essentieel zijn voor geavanceerde elektronica, hernieuwbare energietechnologieën en militaire systemen. Deze mineralen zijn een centrale strategische zorg geworden voor grootmachten die de toeleveringsketens voor kritieke industrieën willen veiligstellen.
In al deze gevallen komt een consistente poging naar voren om de controle te verkrijgen over de hulpbronnen en infrastructuren die de wereldeconomie in stand houden. Alles bij elkaar genomen wijzen deze stappen op een consistente geopolitieke strategie. Het buitenlands beleid van Trump lijkt steeds meer vorm te krijgen door wat men extractief imperialisme zou kunnen noemen – de poging om controle te krijgen over de hulpbronnen die het mondiale kapitalisme aandrijven.
Olie blijft een centrale rol spelen in dit systeem. Ondanks tientallen jaren van discussie over de transitie naar duurzame energie, domineren koolwaterstoffen nog steeds de energievoorziening in de wereld. De mondiale handel, het transport en de industrie blijven sterk afhankelijk van gestage stromen ruwe olie en aardgas.
De infrastructuur die oliemobiliteit mogelijk maakt – pijpleidingen, exportterminals, scheepvaartroutes en raffinaderijen – is een van de strategisch meest beschermde elementen van de wereldeconomie geworden.
De staking op Kharg Island illustreert deze dynamiek met ongebruikelijke helderheid. Militaire middelen waren een eerlijk spel; olie-infrastructuur was dat niet. Het geweld werd zorgvuldig afgestemd om de energiecirculatie waarvan de wereldeconomie afhankelijk is niet te verstoren.
De oorlog met Iran wordt vaak voorgesteld als een strijd om kernwapens of regionale invloed. Die zorgen zijn zeker van belang. Maar daaronder ligt een fundamenteler geopolitiek doel: het behoud van de energieslagaders die de mondiale economische orde in stand houden.
Wat op het spel staat, is niet simpelweg een conflict tussen staten, maar het beheer van een mondiaal systeem dat geen onderbrekingen van zijn eigen energielevenslijnen kan tolereren.
Olie heeft lange tijd de geopolitiek van het Midden-Oosten gestructureerd. De aflevering op Kharg Island laat zien dat dit nog steeds het geval is. Onder de retoriek van afschrikking en veiligheid ligt een bekende imperiale imperatief: houd de olie in beweging.
De standpunten in dit artikel zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het redactionele standpunt van Al Jazeera.
