Nu het mondiale veiligheidslandschap verandert, wordt de ruimtevaart niet langer simpelweg gezien als een domein voor onderzoek en handel, maar ook als een centrale pijler van de Duitse nationale veiligheid en militaire afschrikking.
ADVERTENTIE
ADVERTENTIE
Volgens de inspecteur van het cyber- en informatiedomein van de Duitse strijdkrachten, vice-admiraal dr. Thomas Daum, is de ruimte nu een slagveld op zichzelf geworden.
De Bundeswehr exploiteert momenteel tussen de acht en tien satellieten, voornamelijk voor verkenning – inclusief de SAR-Lupe- en SARah-systemen – en voor communicatie. Deze vloot wordt nu echter als verouderd beschouwd.
In gesprek met Euronews op de Veiligheidsconferentie MünchenVolgens Daum zijn satellieten van “aanzienlijk belang voor het functioneren van onze systemen op de grond” en reiken ze veel verder dan puur militair gebruik. “Als satellieten falen, zou je geen geld kunnen opnemen”, zei hij. Er bestaat een risico dat “onze systemen in de ruimte kunnen worden aangevallen”.
Tegen die achtergrond zou een “dag zonder ruimte” – met andere woorden, een grootschalige satellietstoring –, zo waarschuwde hij, “in wezen een ramp zijn”. Een dergelijke aanval zou opzettelijk satellieten uitschakelen, met onmiddellijke gevolgen ter plaatse, waardoor kritieke infrastructuur en belangrijke diensten ernstig zouden worden verstoord.
Afschrikking in een baan
Net als op andere defensiegebieden is het antwoord van Berlijn afschrikking. Afgelopen september beloofde minister van Defensie Boris Pistorius ongeveer 35 miljard euro tegen 2030, waarvan een deel bestemd was voor een in de ruimte gestationeerd verkenningsvermogen bekend als “SPOCK”, dat de Bundeswehr sinds het begin van het jaar gebruikt.
Het systeem, gebouwd door de Finse firma Iceye in samenwerking met het Duitse Rheinmetall, is gebaseerd op een netwerk van radarsatellieten die gebruik maken van synthetische apertuurradar (SAR). In tegenstelling tot optische satellieten kunnen ze onder alle weersomstandigheden en 24 uur per dag beelden van het aardoppervlak vastleggen, waarbij ze bewegingen en veranderingen op de grond volgen, ongeacht bewolking of duisternis.
Voor Daum volgt afschrikking in de ruimte dezelfde logica als op het land, op zee of in de lucht: capaciteit duidt op intentie. Als je laat zien dat je in een baan om de aarde kunt opereren (en tussenbeide kunt komen), geef je aan dat de systemen van een tegenstander niet buiten bereik zijn.
Dat betekent niet noodzakelijkerwijs dat we satellieten uit de lucht moeten blazen. In de praktijk zijn zogenaamde niet-kinetische maatregelen vaak relevanter. Optische verkenningssatellieten kunnen bijvoorbeeld tijdelijk van de grond worden “verblind” door hun sensoren te verblinden. Deze satellieten zijn afhankelijk van camera’s of telescopen met hoge resolutie; verstoort de sensor en de satelliet kan niet zien.
Een andere methode is jamming: het verzenden van interferentiesignalen om communicatiesatellieten te verstoren. De hardware blijft intact, maar de bruikbaarheid ervan is verminderd. “De impact is voelbaar op de grond”, zei Daum. “Als een verkenningssatelliet de bewegingen van je troepen niet kan volgen, behaal je een tactisch voordeel.”
Duurzaamheid – zelfs in de ruimte
Er zijn ook politieke redenen waarom deze capaciteiten opzettelijk zijn ontworpen om fysieke vernietiging te voorkomen. Duitsland heeft in 2023 de door de VS geleide Artemis-akkoorden ondertekend en zich gecommitteerd aan het principe om geen ruimteschroot te creëren.
In de praktijk betekent dit dat de satelliet van een tegenstander niet zomaar kan worden neergeschoten. De nadruk ligt in plaats daarvan op omkeerbare maatregelen – het beperken of verstoren van het gebruik ervan zonder fragmenten in een baan om de aarde achter te laten. Voorlopig blijft dat de officiële lijn.
Maar volgens Daum zijn er politieke stemmen die het zogenaamde ‘zero puin’-principe in twijfel beginnen te trekken. “Het feit dat we de mogelijkheid hebben om een systeem te vernietigen, betekent niet dat we het zouden gebruiken”, zei hij tegen Euronews.
Tegelijkertijd, zo betoogt hij, toont hij aan dat vermogen een boodschap afgeeft. Het signaal dat “we over dezelfde capaciteiten beschikken als onze tegenstanders” past in de logica van afschrikking door bestraffing – het idee dat een tegenstander rekening moet houden met het risico op vergelding.
“Dat kan uiteraard een afschrikkende werking hebben”, aldus Daum. “Maar het zou uiteindelijk een aanpassing van onze ruimteveiligheidsstrategie vereisen – en dat is een politieke beslissing.”
Een netwerk van duizenden kleine satellieten
Naast verkenningen is veilige en veerkrachtige communicatie net zo belangrijk – zowel in vredestijd als tijdens crises. De Bundeswehr is sterk afhankelijk van satellietcommunicatie. Voor langeafstandsverbindingen heeft het land tot nu toe grotendeels vertrouwd op geostationaire satellieten, hetzij op eigen capaciteit, hetzij op gehuurde capaciteit.
Als een Duits oorlogsschip bijvoorbeeld vanuit Europa naar Afrika wordt ingezet, loopt de communicatie via deze infrastructuur, legt Daum uit. Het project dat bekend staat als “SATCOMBw Stage 4” vertegenwoordigt het grootste ruimtevaartprogramma in de geschiedenis van de Bundeswehr. Het doel is om tanks, schepen, vliegtuigen en troepen wereldwijd met elkaar te verbinden via satellietcommunicatie – en in het bijzonder om operaties aan de oostflank van de NAVO veilig te stellen, inclusief de permanent gestationeerde Duitse troepen. brigade in Litouwen.
Toch blijft SATCOMBw een conventioneel systeem opgebouwd rond een klein aantal grote satellieten. Het is niet te vergelijken met sterrenbeelden als Starlink, die bestaan uit duizenden kleine, onderling verbonden satellieten in een lage baan om de aarde. In plaats van te vertrouwen op een handvol hoogwaardige activa, exploiteert Starlink een dicht netwerk van kleinere eenheden die met elkaar communiceren.
Hierdoor ontstaan veel meer toegangspunten en wordt de veerkracht en flexibiliteit aanzienlijk vergroot. De strategische waarde van dergelijke systemen is vooral duidelijk geworden tijdens de oorlog in Oekraïne. Zowel Rusland als Oekraïne hebben de afgelopen jaren in verschillende mate vertrouwd op het satellietnetwerk van SpaceX – vooral voor het coördineren en besturen van drones.
Officieel waren Starlink-services niet geautoriseerd voor gebruik in Rusland. Niettemin begonnen vanaf 2023 Starlink-terminals te verschijnen Russische eenhedendie naar verluidt het land binnenkomen via tussenpersonen in de Golf of Centraal-Azië.
De afgelopen twee weken is SpaceX verhuisd naar blok Russische troepen hebben geen toegang meer tot de Starlink-diensten. Oekraïne heeft gezegd dat de beperkingen de Russische activiteiten “aanzienlijk hebben belemmerd”. Moskou ontkent dit en houdt vol dat er geen impact is geweest op zijn mogelijkheden voor drone-oorlogvoering.
