ROME — Een onafhankelijke onderzoeker beweerde woensdag dat een marmeren buste van Christus in een Romeinse kerk van Michelangelo is, de laatste beweerde toeschrijving aan de Renaissance-genie wie is een van de meest geïmiteerde kunstenaars ter wereld.
De niet-geverifieerde bewering van Valentina Salerno heeft renaissancegeleerden in verwarring gebracht, vooral omdat een recente schets van een voet die aan Michelangelo werd toegeschreven – maar door sommigen als kopie wordt betwist – onlangs 27,2 miljoen dollar opbracht. Christie’s veiling.
Gezien de inzet – en de suggestie van Salerno dat verschillende andere werken nu aan Michelangelo kunnen worden toegeschreven op basis van haar documentair onderzoek – hebben vooraanstaande experts geweigerd commentaar te geven.
Salerno heeft haar theorie gepubliceerd op de commerciële website academia.edu, een niet-peer-reviewed sociale netwerksite die academici gebruiken, en kondigde woensdag de eerste ‘herontdekking’ aan tijdens een persconferentie.
De beweringen hebben misschien meer aandacht getrokken dan normaal het geval zou zijn, aangezien het Vaticaan in ieder geval aanvankelijk geïnteresseerd leek. Vrijdag is het 550 jaar geleden dat Michelangelo werd geboren en er zijn een aantal tentoonstellingen, conferenties en herdenkingen die de aandacht voor zijn genialiteit en nalatenschap nieuw leven inblazen.
Het ministerie van Cultuur was uitgenodigd om deel te nemen aan de persconferentie van Salerno en deed dat niet, zei de orde die de kerk beheert, ds. Franco Bergamin, terwijl de kunstploeg van de Carabinieri weigerde in te gaan op de authenticiteit van het beeld, maar zei dat het werd beschermd en dat er nu een gelamineerd bord op het beeld staat: “Alarm ingeschakeld” staat er.
“We hopen dat dit bezit, dat tot ons cultureel erfgoed behoort, ongeacht of het aan Michelangelo Buonarroti kan worden toegeschreven of niet, deel uitmaakt van het nationale erfgoed waarvoor wij verantwoordelijk zijn”, aldus luitenant-kolonel Paolo Salvatori.
Michelangelo Buonarroti, die leefde van 1475-1564, creëerde enkele van de meest spectaculaire werken uit de Renaissance: de imposante beelden van David in Firenze en Pieta in de Sint-Pietersbasiliek, het plafond van de Sixtijnse Kapel en het fresco ‘Het Laatste Oordeel’ achter het altaar van de kapel. Salerno zegt nu dat ze er nog een heeft gevonden: een buste van Christus in de basiliek van Sant’Agnese fuori le mura, die door het Italiaanse ministerie van Cultuur op de anonieme lijst staat van de Romeinse school uit de 16e eeuw.
Ze is niet de eerste die dit beweert. In 1996 schreef Michelangelo-expert William Wallace een artikel in ArtNews over de goed gedocumenteerde geschiedenis van het ten onrechte toeschrijven van werken aan Michelangelo. Het citeerde de 19e-eeuwse Franse schrijver Stendhal die schreef dat we in de Sant’Agnese-kerk “een hoofd van de Verlosser zagen waarvan ik zou zweren dat het van Michelangelo was.”
“Ondanks de gelofte van Stendhal is het hoofd nooit serieus genomen en zou het tegenwoordig niet eens verschijnen in een catalogue raisonné onder ‘verworpen toeschrijvingen’”, schreef Wallace.
Salerno suggereert dat verschillende documenten in de eerste paar honderd jaar na de dood van Michelangelo het werk correct aan de kunstenaar toeschrijven, maar dat een geleerde het in 1984 ten onrechte heeft ontkracht, volgens haar, en dat het sindsdien ten onrechte is toegeschreven.
“Ik heb hierover een hele reeks bewijsstukken verstrekt en zal dat blijven doen – ik hoop, omdat het onderzoek doorgaat”, zei ze. “Er zullen experts in het veld zijn die hun eigen onderzoek zullen doen. Tot op heden kunnen we zeggen dat het object volgens de documenten aan Michelangelo wordt toegeschreven.”
Ze suggereerde dat de buste was gemodelleerd naar Michelangelo’s intieme vriend, Tomaso De’ Cavalieriis, en deel uitmaakte van de grote artistieke erfenis die Michelangelo na zijn dood aan zijn vrienden en studenten naliet. Salerno zei dat ze tot de conclusie kwam door het opsporen van testamenten, inventarissen en notariële documenten in kerk- en staatsarchieven en de archieven van Romeinse broederschappen waartoe Michelangelo en zijn studenten behoorden.
Salerno, een actrice en fictieauteur, heeft geen universitair diploma of expertise in kunstgeschiedenis. Ze zegt dat ze ‘per ongeluk’ in het onderzoek terechtkwam toen ze tien jaar geleden een roman over Michelangelo wilde schrijven.
Volgens haar onderzoek, gepubliceerd op academia.edu, ontdekte Salerno bewijs van een geheim ‘pact van onontbindbaarheid’ onder enkele studenten van Michelangelo en hun erfgenamen om Michelangelo’s werken te behouden na zijn dood. Het pact omvatte het voorheen onbekende bestaan van een kamer, waarvan de sloten alleen konden worden geopend met drie sleutels, in het bezit van drie verschillende studenten, zei ze.
Salerno’s onderzoek trok de aandacht van kardinaal Mauro Gambetti, die de Sint-Pietersbasiliek leidt. Hij benoemde Salerno en haar mentor tot lid van een wetenschappelijke commissie die in 2025 werd opgericht om een mogelijke Vaticaanse tentoonstelling te bespreken ter herdenking van de verjaardag van Michelangelo’s geboorte.
Van het werk van de commissie is nog niets terechtgekomen. Maar de leden hebben de betekenis van Salerno’s werk gebagatelliseerd of geweigerd erover te praten.
Sommigen uitten hun verbazing over haar opname in een commissie die bestond uit enkele van de leidende renaissance- en Michelangelo-geleerden ter wereld, waaronder Barbara Jatta, directeur van de Vaticaanse Musea, Hugo Chapman, curator van Italiaanse en Franse tekeningen, van 1400-1800, in het British Museum, en Wallace, hoogleraar kunstgeschiedenis aan de Washington University in St. Louis.
Jatta heeft afstand genomen van het Vaticaanse comité toen The Associated Press contact met haar opnam.
Het British Museum weigerde Chapman beschikbaar te stellen voor commentaar. Gambetti’s kantoor reageerde niet op een verzoek. Andere commissieleden weigerden commentaar te geven.
Wallace vertelde de AP dat de methodologie van Salerno deugdelijk was en merkte op dat er in Europa een sterke traditie bestaat van niet-gecertificeerde onderzoekers die gedegen werk doen. Hij zei dat hij het eens was met haar stelling dat Michelangelo zijn werken niet in een brand heeft vernietigd, een destijds algemeen aanvaarde opvatting die jarenlang door geleerden is ontkracht. In plaats daarvan was hij het met Salerno eens dat Michelangelo wat er in zijn laatste jaren van zijn werk overbleef aan zijn studenten toevertrouwde om zijn projecten af te ronden.
Maar hij betwist de conclusie van Salerno dat een enorme schat van Michelangelo verborgen was – en daarom rijp is voor nieuwe ontdekking – en zegt dat Michelangelo in de laatste jaren van zijn leven simpelweg niet zoveel produceerde. Michelangelo hield destijds toezicht op zes architectuurprojecten in Rome. De tekeningen die hij maakte waren schetsen om technische problemen op de werkplek op te lossen, en zijn waarschijnlijk niet bewaard gebleven omdat het slechts ‘werktekeningen’ waren, zei hij.
Wallace was het ermee eens dat het bestaan van een geheime kamer die alleen met drie sleutels kan worden geopend, nieuw is. Maar hij zei dat een goede academische wetenschap Salerno zou vereisen om de documenten te transcriberen en een peer-reviewproces mogelijk te maken.
Italië is geen onbekende in claims van nieuwe ontdekkingen over oude kunstenaars, waarbij namaak, fraude en nieuwe ‘ontdekkingen’ van Modiglianis en andere kunstenaars regelmatig voorkomen in kringen van de kunstgeschiedenis.
“Ik denk dat ik sinds 2000 45 toeschrijvingen aan Michelangelo heb geteld, en waarvan je er niet één kunt onthouden of noemen, maar ze kwamen allemaal met de kop: ‘De grootste ontdekking van die tijd’ (of) ‘Het zal alles veranderen wat we over Michelangelo denken'”, zei Wallace. “En vijf jaar later kunnen we ons niet eens meer herinneren wat het was.”
___
Religieverslaggeving van Associated Press krijgt steun via de AP’s samenwerking met The Conversation US, met financiering van Lilly Endowment Inc. De AP is als enige verantwoordelijk voor deze inhoud.
