Bijna 27 jaar lang was het Venezolaanse leger – formeel bekend als de Nationale Bolivariaanse Strijdkrachten (FANB) – een stevige bondgenoot van de presidenten Hugo Chavez en Nicolas Maduro, terwijl zij systematisch afdwaalden van het zoeken naar een alternatief voor de westerse liberale democratie naar autoritarisme.
De FANB hielp de Venezolaanse regering de instellingen van het voormalige politieke establishment te ontmantelen en haar meest fervente tegenstanders te vervolgen. In ruil daarvoor gaven de regeringen van respectievelijk Chavez en Maduro steeds meer macht aan het leger binnen de Venezolaanse politiek, door hen ministeriële posities, gouverneurschappen, ambassades en andere leiderschapsrollen aan te bieden, zoals burgemeesters of het bestuur van staatsbedrijven.
Nu, met de ontvoering van Maduro door speciale troepen van de Verenigde Staten afgelopen zaterdag, heeft het imago van het leger als beschermer van de Venezolaanse staat een klap gekregen: de afgezette president werd ontvoerd uit het grootste Venezolaanse militaire complex, Fuerte Tiuna, tijdens een operatie die de tekortkomingen in de militaire technologie en defensieprotocollen van de FANB aan het licht bracht.
Het leger staat voor een cruciaal dilemma: veranderingen doorvoeren en garant staan voor de deals van de regering Donald Trump in de VS en interim-president Delcy Rodriguez in Caracas, of het risico lopen van verdere Amerikaanse aanvallen en erosie van zijn macht en status.
De opkomst vóór de val
Door de jaren heen is de invloed van de FANB aanzienlijk gegroeid, ook op het gebied van de wetshandhaving, waarbij in veel gevallen de rol van de staats- en lokale politie is vervangen.
Dit fenomeen versnelde na de presidentsverkiezingen van 28 juli 2024, toen de toenmalige regering van Maduro te maken kreeg met een ongekende legitimiteitscrisis te midden van sterke beschuldigingen van wijdverbreide fraude bij het tellen van stemmen.
In Venezuela werd een politiestaat opgericht, waarin het massale toezicht op tegenstanders naar een nieuw niveau werd getild.
De regering was er destijds en tot nu toe afhankelijk van dat de FANB overeind zou blijven. Gedeeltelijk werd dit gedaan door paramilitaire groepen (ook wel ‘colectivos’ genoemd) en de politieke, gerechtelijke en militaire politie op te nemen in de militaire elementen van de regerende Verenigde Socialistische Partij van Venezuela (PSUV). Dit hele veiligheidskader is door de Venezolaanse regering beschreven als een ‘civiel-militaire politie-unie’.
Het post-Maduro-tijdperk
Die macht betekent dat het leger een cruciale rol blijft spelen in elke politieke transitie in Venezuela. Veel analisten zijn van mening dat elke regering die in Venezuela wordt gevestigd, hetzij via democratische middelen, hetzij met geweld, de steun van het leger nodig heeft om te kunnen regeren.
Het geval van de regering-Delcy Rodriguez vormt geen uitzondering op deze regel. Ondanks dat hij rekent op de instemming van Trump om de leiding te nemen over een politieke transitie na Maduro, heeft de president die de leiding heeft over Venezuela de steun van het Venezolaanse leger nodig om een mogelijke verergering van de politieke en sociale spanningen in Venezuela te voorkomen. De aanvaarding van Rodriguez onder de militaire rangen is de belangrijkste reden waarom de Amerikaanse president haar – en niet oppositieleider Maria Corina Machado – heeft vertrouwd om de politieke transitie in het land te leiden.
Maar de ontvoering van Maduro heeft tegelijkertijd de zwakheden van de FANB aan het licht gebracht. De onoverkomelijke machtssymmetrie in relatie tot de macht van het Amerikaanse leger maakt Venezuela kwetsbaar voor mogelijke nieuwe aanvallen vanuit de VS, ook al heeft Trump voorlopig gezegd dat hij dergelijke plannen niet heeft.
Die dreiging is de grootste stimulans voor de FANB om zelf compromissen te sluiten, en is de reden waarom de militaire leiding open zou kunnen staan om deel uit te maken van de politieke transitie onder leiding van Rodriguez.
Wat is de toekomst voor het leger?
Het Venezolaanse leger zal zoveel mogelijk zijn status binnen de Venezolaanse politiek willen behouden.
Om dit doel te bereiken zal het FANB-leiderschap waarschijnlijk een reeks stappen moeten ondernemen, waarvan sommige – tot voor kort – ondenkbaar waren in de Venezolaanse politiek.
Ten eerste moeten de militaire leiders zich distantiëren van alle beschuldigingen die hen in verband brengen met drugshandel, het officiële argument dat de VS gebruiken voor hun militaire campagne tegen Venezuela.
Ten tweede moet het militaire leiderschap de nieuwe olieovereenkomst tussen Venezuela en de VS accepteren, die zeer waarschijnlijk Amerikaanse bedrijven aanzienlijke controle zal geven over de Venezolaanse ruwe oliereserves en -productie.
Ten derde is het mogelijk dat de FANB op een bepaald punt in de Venezolaanse politieke transitie haar repressieve activiteiten tegen de Venezolaanse burgerbevolking zal moeten verminderen. Dit betekent in de praktijk een vermindering van zijn rol in de huidige politiestaat, of de zogenaamde “Civic-Military-Police Union”.
Ten slotte moeten de Venezolaanse militaire leiders de gelederen sluiten met de interim-president Rodriguez, omdat zij het enige – en misschien wel het laatste – directe communicatiekanaal met de regering-Trump vertegenwoordigt. Het leger zou in eigen land kunnen beargumenteren dat het dit moet doen om de stabiliteit van het land te versterken te midden van de chaos die wordt veroorzaakt door het vertrek van Maduro.
In wezen zou het aannemen van deze veranderingen betekenen dat het leger de overeenkomsten tussen Rodriguez en Trump onderschrijft en de rol speelt van een stabiliserende factor in het post-Maduro-tijdperk van het land. Het is een format waaraan de VS ook gewend zijn, waarbij Washington de afgelopen decennia heeft vertrouwd op door het leger geleide vestigingen in meerdere landen, van Egypte tot Pakistan en Thailand en nog veel meer.
Voor het Venezolaanse leger zijn er vandaag de dag weinig opties. Als we er niet in slagen ons aan te passen en samen te werken met Trump en Rodriguez, zou dit kunnen leiden tot een nieuwe Amerikaanse gewapende aanval. Als dit zou gebeuren, zou dit de geloofwaardigheid van het leger en het huidige politieke leiderschap vernietigen, waardoor de politieke en sociale instabiliteit van het land verder zou worden vergroot.
