Onschuldig of schuldig? Drama’s in de rechtszaal De spanning stapelt zich op terwijl ze op weg zijn naar een van deze twee onvermijdelijke uitkomsten, met de ontdekking van verrassend nieuw bewijsmateriaal, de methodische ontmanteling van getuigenissen of de introductie van een onverwachte getuige die allemaal dreigen het oordeel te beïnvloeden. De thriller van Gregory Hoblit uit 1996 Oerangst heeft geen tekort aan bochtige juridische manoeuvres, maar behoudt zich die wel voor grootste bom voor na het vonnis is bekend.
“Er is maar één waarheid. Mijn versie ervan. Degene die ik creëer in de hoofden van de twaalf juryleden”, zegt de grote advocaat uit Chicago, Martin Vail (Richard Gere), vroeg in de film, een bewerking van de roman van William Diehl uit 1993. Tegen het einde zal het echter Vail zijn die het onbewuste doelwit van deze strategie blijkt te zijn.
Vails nieuwste cliënt is de 19-jarige Aaron Stampler (Edward Norton), een misdienaar die wordt opgepakt terwijl hij op de vlucht was voor de plaats van de moord en verminking van een geliefde aartsbisschop. Aaron houdt vol dat hij eenvoudigweg de misdaad heeft gepleegd, een van zijn gebruikelijke black-outs heeft gehad en wakker werd en merkte dat hij onder het bloed zat. Doodsbang door het geluid van naderende sirenes rende hij weg.
Onze eerste indruk van deze tiener met een babyface is die van onschuld en kwetsbaarheid. Hij ligt opgerold in een foetushouding als de autoriteiten hem vinden. Hij is zachtaardig. Zijn zachte, zuidelijke accent schetst een beeld van een jonge jongen uit het kleine stadje Kentucky, op drift in een wreed stadsbeeld. De film bouwt voort op deze karakterisering door Martin met een baard voorbij te laten gaan en criminelen te bedreigen op weg naar zijn cliënt, waardoor Aaron daarentegen nog kinderlijker wordt. En wanneer de cynische aanklager Janet Venable (Laura Linney) de spot drijft met Aarons stotteren, worden de kijkers aan zijn zijde gezet.
Uiteindelijk wordt een videoband ontdekt waarop de aartsbisschop Aaron, zijn vriendin en een andere jonge jongen tot seksuele handelingen dwingt, wat een motief oplevert maar ook meer sympathie opwekt voor de jongen, die met dakloosheid werd bedreigd tenzij hij hieraan gehoor gaf. En dat deed hij, totdat hij uiteindelijk zijn kwelgeest beet en vermoordde. Of in ieder geval zijn alternatieve persoonlijkheid.
Norton is memorabel in zijn debuut.
Paramount-foto’s
De eerste van OerangstDe grote wendingen van de film zijn de verschijning van de verbaal en fysiek beledigende Roy, die opduikt wanneer Aaron onder dwang een black-out krijgt. Hij vormt een verrassend contrast met de timide tiener die we hebben leren kennen. Hij richt zijn houding recht om imposanter over te komen, dringt Martins ruimte binnen door hem met zijn rug tegen de muur te zetten en spreekt hem aan als ‘jongen’ alsof hij zijn autoriteit minacht. De reden dat Aaron zich de moord niet herinnert, is volgens de neuropsycholoog die hem evalueert (Frances McDormand), omdat Roy de moord heeft gepleegd. Aaron, zo concludeert ze, heeft een meervoudige persoonlijkheidsstoornis, die voortkomt uit jarenlang kindermisbruik. Hij is geen koelbloedige moordenaar, maar een getraumatiseerd kind dat hulp nodig heeft.
In een Weesgegroet-poging om zijn zaak te bewijzen, zet Martin Aaron op de getuigenbank, wetende dat Janet’s confronterende kruisverhoorstijl Roy ertoe zal aanzetten om naar voren te komen. Dat doet hij, terwijl hij obsceniteiten schreeuwt, Janet vastgrijpt en dreigt haar nek te breken. De rechter roept op tot een nietig proces en verklaart Aaron niet schuldig wegens waanzin. Eenmaal geconfronteerd met de waarschijnlijkheid van executie, zal Aaron nu naar een psychiatrisch ziekenhuis worden gestuurd voor evaluatie, behandeling en uiteindelijke vrijlating.
Martin onthult dit aan een dankbare Aaron, en de twee delen een teder moment. De nachtmerrieachtige beproeving van de tiener is eindelijk voorbij… en dan vergist hij zich. Hij verontschuldigt zich voor het bezeren van Janet’s nek, iets waar hij niets van kon weten, aangezien Aaron beweert geheugenlacunes te ervaren als Roy het overneemt. Met wie heeft Martin eigenlijk gesproken?
Rechtszaaldrama’s zijn afhankelijk van de presentatie van een zaak; de feiten kunnen onveranderlijk zijn, maar de perceptie wordt uiteindelijk beïnvloed door de kneedbare verhalen die eromheen zijn geconstrueerd. Voor de sluwe Aaron betekende dit de uitgebreide enscenering van een optreden (een optreden dat Norton in zijn debuut de Golden Globe Award voor beste mannelijke bijrol opleverde). Er is nooit een alternatieve persoonlijkheid geweest.
Het is een verpletterende klap voor Martin, die zich lange tijd met zijn ogen had afgehouden van de vraag of zijn cliënten daadwerkelijk schuldig waren en met een doelbewuste focus op zijn werk te werk ging. Nu heeft deze opzettelijke blindheid hem ervan weerhouden de waarheid te onderscheiden. Het is niet zo dat Roy niet bestond; het is dat Aaron dat nooit heeft gedaan. De stuntelige, zachtmoedige persoonlijkheid was eenvoudigweg een dekmantel voor een wrede en sadistische tiener, die nu bekent dat hij ook zijn vriendin heeft vermoord. Het privilege van advocaat en cliënt betekent dat zijn misdaad nooit algemeen bekend zal worden, ondanks zijn onbedoelde ontmaskering.
“Geen mens kan gedurende een langere periode het ene gezicht naar zichzelf en het andere naar de menigte dragen, zonder uiteindelijk verbijsterd te raken over de vraag wat nu wel of niet waar is”, luidt een citaat uit De scharlaken brief waarnaar wordt verwezen in de film. Aäron had echter geen moeite om onderscheid te maken. Het is Martin die hij de hele tijd voor de gek had gehouden. En als de blijvende status van de film op lijsten als De 10 gekste filmplotwendingen aller tijden Is er iets aan de hand, hij heeft ons ook allemaal voor de gek gehouden.
Oerangst is aan het streamen is Fubo.
