“Een regisseur maakt slechts één film in zijn leven”, stelde de legendarische filmmaker Jean Renoir. “Dan breekt hij het op en maakt het opnieuw.” Er zijn maar weinig regisseurs die deze cyclus van pittige heruitvinding zo goed illustreren Christoffel Nolan. Met betrekking tot zijn smerige (maar toch door Criterion heilig verklaard!) debuut, Volgendede regisseur die nu aan de top van de cinema staat, heeft de afgelopen kwart eeuw gewerkt aan het opnieuw vormgeven van zijn doorbraak, Aandenken.
De voor de hand liggende kenmerken van Nolans werken zijn hier aanwezig, van het memeabele (weer een dode vrouw) tot het gedenkwaardige (inventieve scenarioschrijven met de tijd). Maar de weerkaatsingen blijken dieper te zijn dan deze voor de hand liggende betekenisgevers. Aandenken biedt een Rosetta-steen om de diepere betekenis van zijn grootschalige inspanningen te ontcijferen, en biedt zo een inzicht in de complexe paradoxen die thematisch gewicht toevoegen aan zijn ingewikkeld geplotte verhalen.
Nolans films springen vaak uit een bekend genre-archetype. In AandenkenLeonard Shelby van Guy Pearce herinnert zich de vermoeide antihelden van film noir, maar zijn filmografie zit vol bekende figuren, variërend van superhelden tot grote mannen uit de geschiedenis. Deze bieden noodzakelijke ankers in werken die kijkers doelbewust desoriënteren door te spelen met chronologie in het verhaal, en gaan hier zelfs zo ver dat ze de standaardprincipes van oorzaak en gevolg omdraaien – een concept dat hij tot enige verwarring herhaalde in zijn werken. Basisprincipe.
Deze missiegedreven protagonisten streven allemaal naar een duidelijk omschreven doel. Leonard’s taak is het vinden en vermoorden van de mysterieuze ‘John G’, van wie hij dacht dat hij zijn vrouw had aangevallen en vermoord. Maar de echte zoektocht naar de leidende man (ja, altijd mannen) in Nolans werk ligt minder in het krijgen van wat ze willen, of het nu gaat om wraak op een vijand in Aandenkenoverwinning op een rivaal in Het prestigeof de redding van de mensheid in Interstellair. Deze externe validators sluiten hun interne verlangen af om zulke existentiële behoeften te vinden, waarheid, vrede en absolutie – vaak belichaamd door een ongrijpbaar thuis.Aanvang, Duinkerken) of gepersonifieerd als een geliefde (De donkere ridder, Interstellair).
Nolans helden zijn geobsedeerd door het idee dat hun acties ertoe doen. “Niet wat ik ben, maar wat ik doe, definieert mij” zijn interpretatie van Batman verklaart in een nette samenvatting van hun verenigende filosofie. Toch onthult Nolan meestal de overtuiging van de personages dat ze uit elk raadsel kunnen komen als een waanidee. Dat is de belofte – en fantasie – van klassieke vertelmodellen die Nolans schrijven consequent ondermijnt in zijn aanpassingen aan de verteltijd. Inspanning garandeert niet altijd output.
De obsessieve zoektocht van Leonard Shelby vormde de blauwdruk voor elke Nolan-film die zou volgen.
Danny Rothenberg/Top/Kobal/Shutterstock
In AandenkenLeonard vecht tegen zijn door trauma veroorzaakte geheugenverlies om de moordenaar van zijn vrouw op te sporen, hoewel de beperkingen van zijn geest hem voortdurend dwarsbomen. Zonder het vermogen om nieuwe informatie vast te houden, is hij overgeleverd aan aantekeningen die op polaroids zijn gekrabbeld en op zijn lichaam zijn getatoeëerd om de wereld te begrijpen. In plaats van herinneringen die de gevolgen van zijn daden weerspiegelen, vertrouwt hij op een real-time verhaal om zijn omstandigheden te begrijpen.
Nolan dwingt zijn publiek, net als Leonard, om hun ervaring van gebeurtenissen te ontcijferen in plaats van de omstandigheden van de werkelijkheid als gegeven te accepteren. AandenkenDe haarspeldbocht-verhaalstructuur, die twee convergerende voorbeelden van het vinden van een ‘John G’ om te wreken, doorsnijdt, maskeert op meesterlijke wijze een verschuiving in de subjectiviteit van het vertellen van verhalen. In beide gevallen geldt: hoe dichter Leonard bij het lokaliseren van zijn doelwit komt, hoe minder zelfverzekerd hij wordt.
Kennis biedt geen garantie voor verlichting in de films van Nolan. Zekerheid is onmogelijk omdat tijd en perspectief relatief zijn. De objectieve realiteit die zij zoeken bestaat niet, dus het beste wat deze helden kunnen doen is hun rol vinden in het actief construeren van hun eigen levensverhaal. Zelfs als het een zekere mate van liegen met zich meebrengt, zoals Leonard’s reis inhoudt Aandenken Als ze zich er eenmaal voor inzetten, kan het verhaal de waarheid vervangen. Nolans oeuvre laat zien dat het vertellen van verhalen niet alleen de oorsprong is van mensen zoals hij, die het doen om de kost te verdienen.
Het is van Oppenheimer en Strauss, die elk proberen het verhaal te verdraaien en te voorkomen dat hun naam voetnoten in de geschiedenis wordt. Het is van The Protagonist of Basisprincipewaarbij hij de controle over de tijdlijn aan het algoritme ontneemt door zijn centrale rol in het verhaal te benadrukken. Het is van de soldaten die de stranden van Duinkerken hebben geëvacueerd en zichzelf voorhielden dat overleven voldoende was om de rest van een slopende strijd door te komen. Het is van Cooper, die erop vertrouwt dat hij voorbestemd was om Murphs ‘geest’ te zijn en met haar over verschillende dimensies te communiceren. Het is van Dom Cobb, die zijn tol achterlaat om te genieten van een hereniging met een of andere versie van zijn kinderen. Het is van Bruce Wayne, die de veiligheid van Batman opoffert om van Harvey Dent een martelaar te maken. Het behoort toe aan de magiërs van Het prestigedie allemaal bereid zijn alter ego’s aan te nemen in dienst van hun toneelkunst, totdat ze hun illusie tot stand kunnen brengen.
En het was oorspronkelijk van Leonard, die tegen zichzelf loog over zijn rechtvaardigheid om de dag door te komen. Aandenken zou wel eens het meest extreme en suggestieve voorbeeld kunnen zijn van deze rode draad die door de filmografie van Nolan loopt. De filmmaker geeft de helft van de film aan Leonard die de sage van Sammy Jenkis vertelt, een fabel die Leonard verzint als middel om zijn persoonlijke tragedie te verwerken. Storytelling is geen luxegoed voor Nolan; het is een noodzakelijk vermogen voor het overleven van de mens.
“Wie heeft er een verhaal over Odysseus, hè?” vraagt Menelaus van Jon Bernthal in de eerste beelden die zijn vrijgegeven van Nolans aanstaande bewerking van De Odyssee. Veel over zijn kijk op het epische gedicht blijft maanden vóór de release onbekend, maar de centrale rol van het vertellen van verhalen zal vrijwel zeker een sleutelcomponent zijn. Nolans Odysseus zou zorgen voor een natuurlijke reïncarnatie van Leonard Shelby, nog zo’n figuur die meer een product is van narrativisering (vooral uitgesproken in de oud-Griekse traditie van orale cultuur) dan het hoogtepunt van zijn daden.
