Mensen ontslaan eist zijn tol.
“Als ik meer dan 25 jaar geleden terugga, kan ik me nog steeds elke situatie herinneren waarin ik het moest doen”, zegt Robert Kovach, een arbeidspsycholoog en voormalig bedrijfsleider.
De ervaring blijft bij je, zegt hij. Omdat het niet alleen gaat over “operationele stress: heb ik de formulieren ingevuld? Heb ik gebeld?” Het is ook gevuld met ‘morele stress’, voegt hij eraan toe.
“Zelfs als de beslissing noodzakelijk is, kan het voelen als een schending van je eigen persoonlijke waarden.”
Mensen die hun collega’s ontslaan voelen vaak een botsing tussen hun verantwoordelijkheid jegens hun bedrijf en hun verantwoordelijkheid om een goed mens te zijn voor de mensen die zij ontslaan, vooral omdat ontslagen te maken hebben met een bedrijf dat moet inkrimpen, en niet altijd met de slechte prestaties van de individuele werknemer.
Deze gevoelens komen de laatste tijd veel naar voren, met ontslagen in 2025 een hoogtepunt bereikenen 2026 is al onderweg een start vol ontslagenwaarbij Amazon, Pinterest, UPS, Home Depot, Dow en anderen tot nu toe bezuinigingen hebben aangekondigd.
Hoewel ontslag natuurlijk verwoestend kan zijn, is er ook een grote emotionele uitdaging voor de mensen die het ontslag moeten doen.
“Hoe (toon) je respect (voor) iemand als je weet dat je op het punt staat zijn leven te verpesten?” vraagt Kovach. Ook al krijg je misschien van hogerhand de feedback dat je je niet schuldig hoeft te voelen als je iemand laat gaan omdat het ‘gewoon zakelijk’ is, weet je diep van binnen dat dat niet zo is.
“Het is allemaal heel persoonlijk”, zegt Kovach.
Snel bedrijf sprak met verschillende deskundigen op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg over de psychologische grondslagen van het moeten ontslaan van iemand op het werk: de angst voorafgaand aan de gebeurtenis, de taal die moet worden gebruikt tijdens het moment van de waarheid, en de schuldgevoelens die nasleep veroorzaken.
Het is essentieel om de hele tijd kalm te blijven, maar hoe doe je dat? Zoals Kovach zegt: Je staat op het punt iemands leven te verpesten.
Voorbereiden
“De persoon zijn die het nieuws moet brengen, kan zeer verontrustend zijn”, zegt klinisch psycholoog Melanie McNally. “Psychologisch ervaren veel mensen angst, schuldgevoelens en zelfs een gevoel van verdriet.”
Benader een ontslagvergadering met “een duidelijk idee van hoe u ermee wilt omgaan”, zegt Victor Lipman, een Psychologie vandaag medewerker die coaching geeft op het gebied van mindful management op het werk. Dit betekent niet noodzakelijkerwijs dat je een script klaar moet hebben, want dat kan robotachtig of onpersoonlijk overkomen, maar zorg ervoor dat je een aantal belangrijke gesprekspunten neerzet die je tijdens het gesprek moet bespreken. Deze kunnen voortkomen uit organisatorische verplichtingen.
“Overleg met de bevoegde instanties”, zegt Lipman, of dat nu de personeelszaken of de juridische afdeling van het bedrijf betreft. Het kan zijn dat u verplicht bent bepaalde uitspraken te doen over ontslag of de reden voor ontslagen op een bepaalde manier uit te leggen. Het is de moeite waard om ervoor te zorgen dat deze punten aan bod komen, niet alleen om de taken voor uw organisatie te vervullen, maar ook om wat voorspelbaarheid toe te voegen aan een anderszins onvoorspelbare situatie.
Misschien wilt u ook bij collega’s terecht voor morele steun. “Emotioneel voorbereiden kan inhouden dat u praat met een vertrouwde collega of supervisor”, zegt McNally. HR- en geestelijke gezondheidszorgverleners zijn mogelijk ook beschikbaar bij uw bedrijf om te helpen bij de voorbereiding van het ontslag.
Uiteindelijk is het, om voorbereid naar een ontslagvergadering te gaan, “belangrijk om eerst je eigen gevoelens te erkennen en te valideren”, zegt McNally. Eén manier om dat te doen, zegt Kovach, is door ‘te benoemen dat dit moeilijk gaat worden.’
Doe niet alsof je een robot bent; accepteer de emotionele component en kies ervoor om te leunen op de empathie die daarmee gepaard gaat.
Wees direct
Iedereen weet dat er een verkeerde manier is om iemand te ontslaan.
Toen voormalig Google-medewerker Vivek Gulati zich op een ochtend in januari 2023 voorbereidde op een vergadering, controleerde hij zijn e-mail en vond een aankondiging dat het bedrijf 12.000 ontslagen zou uitvoeren. (Deze e-mail is tenminste met opzet verzonden, vorige maand nog, Amazon stuurde per ongeluk werknemers een e-mail waarin een ronde van wereldwijde ontslagen werd aangekondigd, waarvan ze later bevestigden dat die inderdaad zou plaatsvinden.) De volgende e-mail in Gulati’s inbox bevatte zijn persoonlijke ontslagaankondiging. In een verhaal schreef hij over deze ervaring voor Harvard bedrijfsrecensieGulati vertelt ook hoe zijn manager over zijn ontslag hoorde.
“Hij had geprobeerd een kantoorgebouw binnen te dringen, maar zijn badge werkte niet”, schrijft Gulati. “Het was een moeilijke manier om daar achter te komen.”
Dit is de reden waarom deskundigen op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg aanbevelen om persoonlijk ontslag uit te voeren.
“Medewerkers verdienen persoonlijke communicatie”, zegt Lipman. Iemand face-to-face ontslaan getuigt van emotionele volwassenheid in het leiderschap van een bedrijf.
Voor degene die het ontslag uitvoert, is de verleiding echter begrijpelijk om dit op afstand te doen. Door sms of e-mail te gebruiken, hoef je de persoon niet te zien instorten; u zult niet geconfronteerd worden met pogingen om hen te troosten in een situatie waarin u niet veel zekerheid kunt bieden.
Kovach vergelijkt deze ontslagen op afstand met de onderzoeken uit de jaren zestig waar deelnemers te horen kregen dat ze de taak hadden elektrische schokken toe te dienen aan mensen die ze in een andere kamer niet konden zien. Het was veel gemakkelijker om willens en wetens iemand schade toe te brengen als de beheerder er geen getuige van was.
Hoewel u fysiek aanwezig moet zijn om iemand te ontslaan, is het het beste als niemand anders aanwezig is. “Idealiter zouden ontslagen moeten plaatsvinden in een besloten, neutrale ruimte, zoals je kantoor of een rustige vergaderruimte”, zegt McNally.
Wees duidelijk en direct. McNally stelt voor om eufemismen te vermijden, die ‘de situatie zouden kunnen verwarren of minimaliseren’. U kunt zich bijvoorbeeld genoodzaakt voelen de klap op te vangen met iets als: ‘We maken nu financieel een moeilijke tijd door bij het bedrijf, maar als de zaken zich omdraaien, zou ik graag willen dat u uw baan terugkrijgt.’ Dat is waarschijnlijk geen belofte die u kunt nakomen. ‘Je wilt dat het een efficiënte bijeenkomst wordt,’ zegt Lipman, een bijeenkomst die de bestaande emotionele problemen niet vergroot of valse hoop biedt.
Zoom kan zo’n besloten, neutrale ruimte vormen als het een één-op-één ontmoeting mogelijk maakt. Dit werkt bij ontslagen als dat de gebruikelijke manier is waarop u met een werknemer communiceert, maar als u allebei op een fysiek kantoor werkt, kunt u op dit spannende moment videogesprekken het beste mijden. (En natuurlijk gaan massale vuurgevechten boven Zoom nog nooit goed blijven deel uitmaken van de werkwijze van veel grote bedrijven voor het ontslaan van mensen.)
En: bash het bedrijf niet. Jij bent nog steeds het management, zegt Lipman, en moet professioneel handelen.
Lipman stelt voor om iets te zeggen als: “Het spijt me dat je weggaat. Ik vond het leuk om met je samen te werken, maar dit is gewoon iets dat gedaan moet worden.” Hoewel Kovach erkent dat bepaalde bedrijven scripts kunnen aanbieden om ervoor te zorgen dat iedereen die zijn baan verliest, op dezelfde manier wordt behandeld (om juridische en/of beleidsredenen), is het prima om dat script in je eigen woorden te verwerken voor een persoonlijk tintje.
Op organisatorisch niveau moeten bedrijven transparantie geven over de reden waarom de ontslagen plaatsvinden: presteerde een bepaalde afdeling ondermaats? Heeft een nieuw product de omzetdoelstellingen niet gehaald? Bedrijven kunnen ook hulpmiddelen op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg aanbieden aan werknemers die ontslagen hebben, of dat nu intern gebeurt of via verwijzingen. Ook moet de timing van ontslagen goed worden doordacht en nauwgezet worden gecoördineerd; niemand mag erachter komen dat ze werkloos zijn omdat hun sleutelkaart plotseling niet meer werkt.
Klaar voor reacties
“Kalmte kan besmettelijk zijn, net als opwinding”, zegt Lipman.
Slechte reacties op ontslag ‘zijn van alle markten thuis’, zegt Kovach. Van tranen tot fysieke uitbarstingen tot zelfs zelfmoordgedachten: de reacties weerspiegelen het feit dat het verliezen van een baan een enorme, schadelijke schok is voor iemands leven en welzijn.
“Het kan voeden wat iemand al over zichzelf gelooft, zodat hij of zij in een verhaal terecht kan komen van ‘Ik was het gewoon niet waard om te blijven’”, zegt maatschappelijk werker Yvonne Castaneda. Dit is de reden waarom een uitleg van “jij bent het niet, maar het bedrijf” zo belangrijk kan zijn.
Wanneer je te maken krijgt met emoties van werknemers zoals shock, woede, verdriet, angst of ‘zelfs opluchting’, suggereert McNally, is de beste praktijk om ‘ruimte te geven aan deze emoties en niet te proberen ze meteen te ‘repareren’. Dat komt omdat het jou niet zal lukken.
Neem in plaats daarvan de tijd om naar de werknemer te luisteren en zijn of haar gevoelens op dat moment te valideren. Bied waar mogelijk ondersteuningsbronnen aan, zowel binnen uw bedrijf als vanuit een externe, vertrouwde arbeidsbemiddelingsorganisatie, en geef concrete details over ontslagvergoedingen. Je kunt degenen die ontslagen zijn ook aanmoedigen ‘om contact op te nemen met familie, vrienden of professionals in de geestelijke gezondheidszorg’, zegt McNally.
Niet iedereen gaat kalm met deze emoties om, zelfs als u kalmte uitstraalt tijdens het ontslag. “Mensen zijn heel goed in staat een scène te maken in een ontslagsituatie”, zegt Lipman. “Je wilt er zeker van zijn dat je een back-up hebt voor het geval er iets misgaat” – beveiliging, als het erop aankomt.
Dan is er nog het omgaan met je eigen schuldgevoel omdat je een collega moet ontslaan.
Misschien is deze persoon ook een vriend, iemand met wie je successen en mislukkingen op het werk hebt gedeeld, en met wie je misschien op zondagmiddag hebt gebarbecued.
“Het is normaal dat je je schuldig, verdrietig of zelfs boos voelt nadat je iemand hebt ontslagen”, zegt McNally.
Nadenken over wat er is gebeurd, alleen, met vrienden of met een professional in de geestelijke gezondheidszorg, kan helpen deze emoties te verwerken, net als in het algemeen het beoefenen van zelfzorg, zoals voldoende slaap en lichaamsbeweging.
Aan het eind van de dag ‘stel jezelf ervan gerust dat dit iets was dat je moest doen in de managementrol waarin je zat’, zegt Lipman.
Als je tijdens een ontslag empathie en duidelijkheid hebt geboden, kun je dat beter zelf doen dan iemand die het als ‘gewoon zakelijk’ beschouwt.
