Tijdens zijn toespraak op het World Economic Forum in Davos herhaalde de Amerikaanse president Donald Trump woensdag zijn interesse in het verwerven van Groenland, waarbij hij een publiek van wereldleiders vertelde dat Washington weliswaar geen militair geweld zou gebruiken, maar dat zijn strategische belang in het eiland niet onderhandelbaar was.
Om zijn standpunt te rechtvaardigen beriep Trump zich op de geschiedenis, waarbij hij wees op de rol van de Verenigde Staten bij het beschermen van Groenland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Terugdenkend aan die periode zei hij dat de VS “Groenland hebben gered en met succes hebben voorkomen dat onze vijanden voet aan de grond kregen op ons halfrond”.
Die historische bewering is gedeeltelijk waar. Na de bezetting van Denemarken door nazi-Duitsland kwamen de Verenigde Staten tussenbeide om Groenland veilig te stellen, door militaire installaties op te richten die vandaag de dag nog steeds in beperkte vorm bestaan. Wat echter niet juist is, is de implicatie dat Groenland ooit eigendom van de VS is geweest of later is ‘teruggegeven’ aan Denemarken.
Belangrijker nog is dat Trumps versie van de gebeurtenissen een cruciale strategische realiteit weglaat: de Amerikaanse aanwezigheid in Groenland tijdens de oorlog was geen daad van puur altruïsme. In ruil voor bescherming kregen de VS toegang tot een van de meest waardevolle grondstoffen ter wereld in oorlogstijd: kryoliet.
Tegenwoordig stelt Trump dat de aantrekkingskracht van Groenland ligt in de onaangeboorde mineralen en het potentieel ervan om de Chinese greep op de toeleveringsketens van zeldzame aardmetalen, die essentieel zijn voor elektronica, auto’s en medische apparatuur, te versoepelen. Acht decennia geleden bood Groenland echter iets dat zelfs nog onmisbaarder was voor de oorlogsinspanning.
Luchtmacht was doorslaggevend in de geallieerde overwinning op de As-mogendheden. Voor de productie van de duizenden gevechtsvliegtuigen, bommenwerpers en transportvliegtuigen die het luchtruim domineerden, waren enorme hoeveelheden aluminium nodig. Destijds was de aluminiumproductie sterk afhankelijk van kryoliet, een mineraal dat slechts op één plek op aarde in commercieel haalbare hoeveelheden voorkomt, namelijk Ivittuut, een klein mijnstadje in het zuidwesten van Groenland.
Natuurlijk kryoliet is uitzonderlijk zeldzaam. De Ivittuut-afzetting, die van 1854 tot 1987 continu werd gedolven, was de enige belangrijke bron ter wereld. Kleine sporen waren elders bekend, in Spanje, Noord-Amerika en Rusland, maar geen enkele kwam in de buurt van de productie van Groenland.
Ivittuut zelf lijkt niet meer op het industriële centrum dat het ooit was. De nederzetting, gelegen nabij Cape Desolation, is sinds ongeveer 2000 verlaten.
Nadat Denemarken in april 1940 in handen van de nazi-troepen viel, maakten de lokale leiders van Groenland en de Deense gezant in Washington, Henrik Kauffmann, gebruik van de controle over kryoliet om de Amerikaanse bescherming veilig te stellen. Het veiligstellen van de mijn was essentieel voor het in stand houden van de aluminiumproductie en, bij uitbreiding, voor de geallieerde luchtoverwicht.
Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken erkende later dat de angst voor een Duitse inbeslagname van de mijn Washington ertoe aanzette op te treden onder de Monroe-doctrine. De onderhandelingen met de Deense regering in ballingschap bereikten hun hoogtepunt op 9 april 1941, toen de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Cordell Hull en Kauffmann de overeenkomst betreffende de verdediging van Groenland ondertekenden, algemeen bekend als de Hull-Kauffmann-overeenkomst.
Het pact gaf toestemming voor een Amerikaanse militaire aanwezigheid op het eiland, waardoor Groenland tijdens de oorlog feitelijk onder Amerikaanse bescherming kwam te staan. Dit gebeurde met name in een tijd waarin de publieke opinie in de Verenigde Staten sterk gekant bleef tegen deelname aan het Europese conflict, een sentiment dat pas zou veranderen na de Japanse aanval op Pearl Harbor in december 1941.
De regeling garandeerde een ononderbroken toegang tot kryoliet. Volgens Smithsonian Magazine steeg de export tijdens de oorlog enorm en bereikte in 1942 een piek van 86.000 ton, waarbij de meeste zendingen bestemd waren voor aluminiumsmelterijen in de VS en Canada.
De impact van dat aanbodvoordeel blijkt uit de productiecijfers. In 1942 produceerden Duitsland en Japan samen ongeveer 25.000 vliegtuigen. In hetzelfde jaar produceerden de Verenigde Staten alleen al meer dan 47.000 vliegtuigen van alle typen, volgens de Statistical Digest van de US Army Air Forces. De productiekloof bleef groter worden naarmate de oorlog vorderde.
Het strategische belang van de bijdrage van Groenland wordt al lang door historici erkend. Zoals de in Groenland gevestigde historicus Rie Oldenburg tegen Smithsonian Magazine zei: “Zonder kryoliet zouden de geallieerde troepen de Slag om Groot-Brittannië niet kunnen winnen en Duitsland kunnen bombarderen.”
Toch beweerde Trump tijdens zijn toespraak in Davos dat de Amerikaanse strijdkrachten zware kosten hadden gedragen bij de verdediging van Groenland en het land vervolgens op een presenteerblaadje aan Denemarken teruggaven, zonder er iets voor terug te krijgen.
De historische gegevens doen anders vermoeden. De cryolietreserves van Groenland stelden de Verenigde Staten en hun bondgenoten in staat hun tegenstanders in de lucht te verslaan, een factor die de oorlog verkortte en de uitkomst ervan beïnvloedde. Verre van een eenzijdig offer was de Amerikaanse verdediging van Groenland onderdeel van een wederzijds voordelige overeenkomst in oorlogstijd, een overeenkomst die ertoe heeft bijgedragen dat meer geallieerde vliegtuigen de lucht in zijn gegaan en uiteindelijk de overwinning in de Tweede Wereldoorlog heeft veiliggesteld.
