Een ‘brujo’, een ‘goochelaar’, ‘een sociale brandstichter’ en de ‘vader van het Chicano Theater’ – dit zijn slechts enkele van de namen die Luis Valdez in de loop van zijn decennialange carrière heeft gekregen. De 85-jarige filmmaker en toneelschrijver is verantwoordelijk voor ‘La Bamba’ en ‘Zoot Suit’, films die een generatie Latino’s grootbrachten en nu als klassiekers worden beschouwd – beide werden opgenomen in de National Film Registry van de US Library of Congress.
Valdez bracht een beweging op gang en bracht Chicanos uit de Californische velden waar hij opgroeide, naar podia en schermen over de hele wereld. Zijn verhalen veranderden het kader en plaatsten ons in de voorhoede van het Amerikaanse verhaal, waardoor we onze dromen, angsten en worstelingen naar ons weerspiegeld konden zien. In de komende documentaire van David Alvarado, “American Pachuco: The Legend of Luis Valdez”, is het de beurt aan de gevierde verhalenverteller om aan de andere kant van de lens te staan.
De film volgt het begin van Valdez als zoon van migrerende landarbeiders in Delano, Californië, tot aan zijn vroege dagen in het theater waar hij El Teatro Campesino hielp – een reizende performancegroep die samen met Cesar Chavez werkte om boerengemeenschappen te mobiliseren en het bewustzijn over stakingen en vakbonden te vergroten door middel van sketches en toneelstukken. Hun werk integreerde volkshumor, satire en Mexicaanse geschiedenis en evolueerde later naar commentaar op de oorlog in Vietnam, racisme, ongelijkheid en de Chicano-cultuur in bredere zin.
De documentaire, verteld door Edward James Olmos, die in 1981 met ‘Zoot Suit’ uitbrak als de raadselachtige pachuco met killer-stijl en een zilveren tong, werd vorig jaar bekroond met de Library of Congress Lavine/Ken Burns Prize for Film.
De Los sprak met Olmos en Alvarado voorafgaand aan de wereldpremière van de film op donderdag op het Sundance Film Festival 2026.
Dit interview is voor de duidelijkheid licht bewerkt.
David, wat was jouw kennismaking met Luis’ werk? En hoe heeft het jou als filmmaker beïnvloed?
David Alvarado: Ik ben opgegroeid met het kijken naar dingen als “La Bamba” met mijn vader, en het maakte een enorme indruk op mij, maar in die tijd kende ik als kind de naam Luis Valdez niet echt. In 2006 studeerde ik aan de Universiteit van Noord-Texas en kreeg ik een Hispanic Scholarship Award. Tijdens de viering hield Luis een toespraak en ik werd gewoon weggeblazen. Ik was een jonge wannabe-filmmaker die probeerde films te leren maken, en iemand zoals ik stond op het podium en vertelde een verhaal over hoe hij daar terechtkwam. Ik voelde me echt geïnspireerd en dat droeg ik altijd bij me. Toen, in 2021, bevond ik me op een kruispunt in mijn carrière waarin ik deze wetenschaps- en technologieverhalen had verteld, en ik vond het geweldig, maar ik wilde iets persoonlijkers doen. Ik dacht terug aan Luis Valdez. Waar was zijn verhaal? Dus ik nam contact met hem op en daar begon dit allemaal.
Meneer Olmos, uw doorbraak kwam door het spelen van El Pachuco in “Zoot Suit”, eerst in het toneelstuk en daarna in de film. Wat was je eerste indruk van het verhaal?
Edward James Olmos: Ik herinner me dat ik al jaren theater deed en dat ik een auditie voor een ander toneelstuk op het Mark Taper Forum verliet toen ik iemand hoorde zeggen: “Hé, wil je een toneelstuk uitproberen?” En ik zei: “Pardon?” En ze zei: “Wel, doe je dat wel of niet?” En ik zei: “Oké, wat wil je dat ik doe?” Ik wist niet wie ze was, of waar het stuk over ging, maar de volgende dag stond ik daar met 300 andere jongens en kreeg een klein stukje papier overhandigd met de openingsmonoloog (voor ‘Zoot Suit’). Ik wist door het lezen ervan dat dit serieus was, heel serieus, dus ik werd gewoon meteen het personage.
Ik weet nog dat ze me belden en me vroegen om de rol te spelen, het was op een vrijdagavond, rond acht uur, en ze zouden maandagochtend met de repetities beginnen. Ik had geen telefoontjes gekregen, dus ik dacht dat (het onderdeel) weg was. Toen ging plotseling de telefoon en ze vroegen me of ik de rol van El Pachuco wilde. Ik zei dat het mijn eer zou zijn, mijn voorrecht. Ik hing op en gleed huilend langs de zijkant van de muur naar beneden. Ik was het gewoon helemaal kwijt.
EN: Eddie stal echt de show. Ik bedoel, het valt gewoon niet te ontkennen. Wat hij meebracht (naar de productie) was precies wat Luis zocht, en ik denk dat dit is wat Chicanos destijds wilde zien en horen. Hij raakte echt een gevoelige snaar, en dat was een groot deel van het succes van ‘Zoot Suit’. Waar Luis gebruik van maakte met deze samenwerking met Eddie, met het Teatro Campesino, of later met ‘La Bamba’, was zijn gave: mensen vinden die de ware aard konden vertegenwoordigen van wat het betekent om Chicano te zijn.
(Elizabeth Zonnebloem / Retro Fotoarchief / Sundance Institute)
Er zijn hier zoveel ongelooflijke archiefbeelden van het Teatro Campesino. Wat was je reactie toen je een deel van dat vroege werk zag?
MORGEN: Die beelden zijn van onschatbare waarde, en dat is een van de redenen waarom deze film echt belangrijk is, omdat Luis echt iemand is die onze cultuur een stem heeft gegeven. Hij gaf mij mijn stem. Als je iets over een cultuur wilt leren, probeer je te bestuderen wat er over die cultuur is geschreven, welke documentatie of welke boeken dan ook, maar niets is te vergelijken met hun kunst. Op dit moment werk ik samen met Luis aan een stuk genaamd ‘Valley of the Heart’, een toneelstuk dat hij de afgelopen twaalf jaar heeft geschreven. Het is een nooit verteld liefdesverhaal tussen een Mexicaans-Amerikaan en een Japanse Amerikaan in een interneringskamp tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het was moeilijk om te maken, maar als mensen het eenmaal zien, zullen ze dankbaar zijn, want het maakt niet uit in welke cultuur je bent, de menselijkheid ervan komt naar voren. Zo zullen mensen zich ook voelen na het zien van de documentaire van David. Het is inspirerend.
EN: Ik denk dat mensen klaar zijn voor het echte verhaal van Amerika. Ik bedoel, de documentaire en ‘Valley of the Heart’ maken deel uit van de Amerikaanse geschiedenis, ze praten over een echte Amerikaanse ervaring, en het is niet het soort dat mensen meer horen. Mensen verlangen naar dat soort authenticiteit en willen opnieuw evalueren wat het Amerikaanse verhaal werkelijk is.
Een van de kernthema’s binnen de documentaire is hoe wij als Chicanos tegen de American Dream aankijken: CEn bereiken we dit door onszelf te zijn, of moeten we ons assimileren? We zien dat de identiteitsstrijd zich afspeelt als Luis en zijn broer, Frank, verschillende benaderingen in hun leven hanteren, en dit komt later overeen in het verhaal van ‘La Bamba’.
EN: Dat is zo’n kernpijler van de film. We willen allemaal de Amerikaanse Droom, maar wat die droom is, is voor veel mensen verwarrend. De zoektocht om daar te komen door middel van assimilatie is iets dat Chicanos, Latino’s en andere immigranten hebben geprobeerd ten koste van hun eigen erfgoed en identiteit. Ze geven het allemaal op en leggen het op het altaar van de American Dream. Ze proberen erbij te horen en iets anders te zijn, en zo vaak werkt dat niet. In zijn eigen leven was het antwoord van Luis hierop: als Amerika dit multiculturele baken van democratie moet zijn, laten we dan ruimte creëren voor Chicanos om daar een rol te spelen. Ik behoud mijn cultuur En wees een Amerikaan.
Hij en zijn broer probeerden het samen te redden, maar ze kozen niet voor dezelfde aanpak. In het verhaal van Frank deed dat hem veel pijn, maar dat is hem nooit helemaal gelukt. Luis heeft het op zeer belangrijke manieren gehaald. Het feit dat zijn werk deze thema’s aanspreekt en deel uitmaakt van zijn persoonlijke leven, dat kon ik niet op de montagevloer laten liggen.
In de documentaire zien we de triomf van ‘Zoot Suit’ als de eerste Chicano-productie op Broadway, en vervolgens de verplettering ervan die wordt gepand door critici die het niet leken te begrijpen. Meneer Olmos, u zegt dat de reactie geen verlies voor u allen was, maar een verlies voor Amerika. Wat bedoelde je daarmee?
MORGEN: Nou ja, omdat het niet door het hele land verspreid en begrepen zou worden. Voor mij is theater magie. Als het echt werkt, is het verbazingwekkend. Maar (die negatieve recensies) weerhielden ons van dat groeiproces. Er was één criticus van de New York Times, Richard Eder, die zei dat het straattheater in de verkeerde straat was.
Ik moet je echter zeggen dat de mensen die de kans kregen om dat stuk in New York te zien, zelfs nadat de critici het hadden gefilterd, ons aan het einde altijd een juichende staande ovatie gaven. Elke nacht brandden ze het huis af. Zelfs in LA was dat stuk monumentaal. Maar die kritiek deed Luis veel pijn, het deed ons allemaal pijn. Ik denk dat als we door Arizona, Texas, Chicago en Miami waren gegaan voordat we New York bereikten, we een krachtpatser zouden zijn geweest die vandaag de dag nog steeds actief zou zijn. Het is een van die verhalen die het verdient om keer op keer nieuw leven ingeblazen te worden.
Het verhaal van “Zoot Suit” speelt zich af in de jaren veertig, in een tijd van intensieve kritiek en discriminatie van Mexicaans-Amerikanen. Hoe vond het verhaal weerklank in de jaren tachtig, en wat denk je dat het ons nu te vertellen heeft?
MORGEN: Mensen kwamen van over de hele wereld om het stuk te bekijken, maar Latino’s bleven terugkomen. Sommigen van hen waren nog nooit in hun leven naar een theater geweest en brachten elk weekend familie en vrienden mee om het te komen bekijken. Het was een prachtige ervaring, alsof je midden in de woestijn een glas water aan iemand gaf. Ze koesterden ons omdat we hen deze kans gaven. Nu zijn we vandaag de dag meer nodig dan toen. De tijd van vandaag is lelijker dan bijna elke tijd.
EN: Het is lelijk, en het is grof. We hebben zo lang de tijd gehad om racisme te achterhalen en het Amerikaanse experiment weer op de rails te krijgen, en toch voelt het zo deprimerend. Bijvoorbeeld: wanneer eindigt de cyclus? Tegelijkertijd hoop ik dat er een beetje optimisme in de film zit dat de gemeenschap samen kan komen, en dat we hier een weg doorheen kunnen vinden.
De documentaire laat op een geweldige manier de kracht van kunst zien. Door de optredens van het Teatro de Campesinos konden de landarbeiders zichzelf echt zien op een manier die hielp een beweging op te bouwen en zorgde voor een succesvolle collectieve actie. Wat hoop je dat deze documentaire een nieuwe generatie Latino’s vandaag de dag kan leren?
EN: Voor mij betekent het begrijpen wie je bent, en doen wat nodig is om het hier in Amerika te laten werken. Toen Luis vanaf die lessenaar tegen me sprak, was wat me echt op gang bracht, dat hij zei: “Wat je ook probeert te doen, wat je project ook is, stop gewoon met twijfelen aan jezelf en doe het.” Ik herinner me dat ik dacht: “Oh mijn God. Misschien kan ik filmmaker worden. Misschien kan ik verhalen vertellen voor de kost.” Dus ik hoop dat dat duidelijk is in de film: dat als je in jezelf gelooft, je in Amerika kunt passen, je een plek voor jezelf kunt maken.
Maar weet ook dat creatie een daad van vreugde is, en dat het hele punt van het leven is om geluk te vinden en dit met andere mensen te delen. Ondanks alle zware dingen waar we het tot nu toe over hebben gehad, wil ik erop wijzen dat de film een vreugdevolle ontdekkingsfilm is. Luis heeft momenten waarop de wereld hem zo hard onder druk zet, en dat is pijnlijk, maar hij heeft gewoon zoveel liefde te geven, en dat is de bedoeling van het maken van kunst. Ik wil dat mensen weglopen met de gedachte dat zij het ook kunnen.
MORGEN: David heeft het goed gedaan. Dat is het precies.
