Onderzoekers verbijsterd door vergeten middeleeuws boek in Rome dat het oudste Engelse gedicht verbergt

ROME — De onderzoekers in Ierland keken naar hun computerscherm en verwonderden zich over een middeleeuws boek dat in een Romeinse bibliotheek was opgespoord. Ze bladerden door de gedigitaliseerde pagina’s en vonden hun gewilde schat: het oudste nog bestaande Engelse gedicht.

“We waren buitengewoon verrast. We waren sprakeloos. We konden onze ogen niet geloven toen we dat voor het eerst zagen”, vertelde Elisabetta Magnanti, een gastonderzoeker aan de Engelse school van Trinity College Dublin, aan The Associated Press.

Bovendien, zo zei ze, stond het gedicht in de hoofdtekst van de Latijnse tekst: ‘Het was buitengewoon.’

‘Caedmon’s Hymn’, in het Oud-Engels gecomponeerd door een landarbeider uit Northumbrië in de 7e eeuw, komt voor in enkele exemplaren van de ‘Ecclesiastical History of the English People’, geschreven in het Latijn door een monnik en heilige die bekend staat als de Eerbiedwaardige Beda. Zijn geschiedenis is een van de meest gereproduceerde teksten uit de Middeleeuwen, met bijna 200 manuscripten, volgens Magnanti’s collega Mark Faulkner, universitair hoofddocent middeleeuwse literatuur aan Trinity.

Hij beschouwt het gedicht van Caedmon als het begin van de Engelse literatuur.

Het manuscript dat hij en Magnanti vonden, is een van de oudste en dateert uit de 9e eeuw. Twee eerdere exemplaren bevatten het gedicht in het Oud-Engels, maar als bijzaak – vertaald uit het Latijn en in de marge gekrabbeld of toegevoegd, maar niet in de hoofdtekst van de tekst, aldus de onderzoekers.

De ontdekking werpt licht op de brede verspreiding van de Engelse taal, lang voordat wat voorheen werd begrepen, zei Faulkner in Rome, waar het duo was gereisd om de tekst voor het eerst persoonlijk te bekijken.

“Vóór de ontdekking van het Romeinse manuscript dateerde het vroegste uit het begin van de 12e eeuw. Dit is dus drie eeuwen eerder. En het getuigt dus van het belang dat al aan het begin van de 9e eeuw aan de Engelsen werd gehecht”, zei Faulkner.

En het is een wonder dat ze het überhaupt hebben ontdekt.

Caedmon zou het gedicht hebben gecomponeerd terwijl hij in Whitby Abbey in Noord-Yorkshire werkte, nadat gasten op een feest gedichten begonnen voor te dragen, zei Faulkner.

‘Beschaamd dat hij niets passends wist, verliet Caedmon het feest en ging naar bed’, zei hij. ‘Toen verscheen er een figuur aan hem in zijn dromen die hem vertelde dat hij over de schepping moest zingen, wat Caedmon op wonderbaarlijke wijze deed door de negenregelige hymne te produceren.’

Zo’n 1400 jaar later dook deze kopie van zijn gedicht weer op in de belangrijkste openbare bibliotheek van Rome – maar niet voordat hij minstens twee keer de Atlantische Oceaan was overgestoken en nog vaker van eigenaar was gewisseld.

Monniken hebben deze kopie van Bede’s geschiedenis getranscribeerd in het scriptorium van de benedictijnenabdij van Nonantola, een van de belangrijkste transcriptiecentra tijdens de Middeleeuwen, gelegen nabij het hedendaagse Modena in Noord-Italië, volgens Valentina Longo, curator van middeleeuwse en moderne manuscripten in de Nationale Centrale Bibliotheek van Rome.

In de 17e eeuw, toen het belang van de abdij afnam, werd de enorme collectie manuscripten verplaatst naar een andere abdij in Rome, vervolgens naar het Vaticaan en uiteindelijk naar een kleine kerk.

Gaandeweg raakten sommige teksten zoek, maar kwamen in het begin van de 19e eeuw terecht in het bezit van beroemde internationale verzamelaars, zei Longo.

Deze kopie van Bede’s geschiedenis ging naar de beroemde Engelse antiquair Thomas Phillipps. Hij maakte moeilijke tijden door, verkocht stukjes en beetjes van zijn verzameling, en de Zwitserse bibliofiel Martin Bodmer stelde het boek veilig. Van daaruit kwam het op de een of andere manier terecht in New York City, in de schatkamer van de in Oostenrijk geboren zeldzame boekhandelaar HP Kraus in de 20e eeuw.

Het Italiaanse ministerie van Cultuur zocht de wereld af naar de ontbrekende manuscripten van de Nonantola-abdij en verzamelde ze op veilingen en bij verzamelaars over de hele wereld. Het kocht het exemplaar van Bede’s geschiedenis in 1972 van Kraus, zei Longo, en sindsdien is de illustere tekst in de bibliotheek van Rome gebleven – maar kreeg er nauwelijks aandacht voor.

Magnanti komt binnen, die meer dan vier jaar de geschiedenis van Bede had bestudeerd en een catalogus aan het samenstellen was van bestaande exemplaren.

“Ik wist dat het boek in de catalogus van de bibliotheek stond, dus ik was er bijna zeker van dat het boek er nog was”, zei ze. “Ik realiseerde me dat, vanwege de zeer complexe geschiedenis van dit boek, geen enkele Bede-geleerde er echt naar had gekeken. Het was dus vrijwel onbestudeerd.”

Ze mailde de bibliotheek, waarin werd bevestigd dat het boek in de stapel lag. Drie maanden later ontving ze digitale afbeeldingen van het hele manuscript.

Nupue. sciulun. Herga. hefunricaes. pacht. methoden. maechti. en de zijne.

mod geðanc kind het is vies, het is saai suaehepundragiaes

ecidrichtine of astalde. Hij is een luchtschep of dubearnū hefento

hoera halig. scepter. Ja. middagwacht moncinnes peerd eci

direct. na. tante van. vuur. jij vouwt. koud. allesmachtig.

Nu moeten we de bewaker van het hemelse koninkrijk prijzen,

de macht van de schepper en zijn bedoeling,

het werk van de vader van glorie, doordat hij van elk wonder,

eeuwige heer, vestigde het begin.

Hij schiep eerst de aarde voor de mensen,

de hemel als dak, de heilige schepper,

dan de middenaarde, de bewaker van de mensheid,

de eeuwige heer, daarna geschapen

voor mensen op aarde, de almachtige heer.

De bibliotheek heeft de gehele Nonantolan-collectie gedigitaliseerd en is gratis toegankelijk via de website, aldus Longo.

Het maakt deel uit van een grootschalig project van de bibliotheek om duizenden zeldzame boeken en manuscripten beschikbaar te maken voor onderzoekers over de hele wereld, aldus Andrea Cappa, hoofd manuscripten van de bibliotheek en de leeszaal voor zeldzame boeken.

“De ontdekking gedaan door de experts van het Trinity College is slechts één startpunt, een enkel manuscript dat de weg zou kunnen vrijmaken voor talloze andere ontdekkingen, op talloze andere gebieden, door middel van internationale samenwerking zoals deze,” zei Cappa.

—

In een eerdere versie van het verhaal werd Elisabetta Magnanti ten onrechte geciteerd door te zeggen dat “geen enkele grote geleerde eerder echt naar het boek had gekeken”. Ze zei dat “geen enkele Bede-geleerde er echt naar had gekeken”.