Somalië heeft niet alleen te maken met overloopeffecten: de schokken van de oorlog zorgen ervoor dat het langetermijnherstel van het land verder buiten bereik komt, schrijft Michelle van Rooyen in ISS Vandaag.
Het Amerikaans-Israëlische conflict met Iran heeft de mondiale aandacht gevestigd op verstoorde scheepvaartroutes, stijgende olieprijzen en een zich uitbreidende regionale crisis. In Somalië komt deze druk niet alleen dicht bij huis terecht, maar treft zij ook kwetsbaar terrein. Het land is economisch instabiel, politiek onzeker en wordt bedreigd door Al-Shabaab.
Israëls erkenning in december 2025 van Somaliland – een secessionistisch noordelijk deel van Somalië – verscherpte regionale spanningenDit onderstreept hoe gemakkelijk de territoriale breuklijnen van Somalië kunnen worden betrokken bij bredere rivaliteit. De banden van Somalië met de Verenigde Arabische Emiraten staan al onder druk door geschillen over de soevereiniteit en externe betrokkenheid in Somaliland.
De beperkte politieke cohesie binnen Somalië heeft de voorbereidingen op de transitie belemmerd, wanneer het mandaat van de huidige regering op 15 mei afloopt. In deze onstabiele omgeving is er weinig ruimte voor diplomatieke misstappen.
De ligging van Somalië aan de Golf van Aden en langs een belangrijke maritieme corridor maakt het land direct blootgesteld aan escalatie over de Rode Zee en daarbuiten. De exportmarkten zijn sterk geconcentreerd, waarbij Saoedi-Arabië bijna 70% van de totale export voor zijn rekening neemt, wat de afhankelijkheid van Somalië van de Golfmarkten versterkt.
Tegelijkertijd blijft Somalië sterk afhankelijk van de import van essentiële goederen, waardoor het vermogen om verstoringen op te vangen wordt beperkt. De zegt de Verenigde Naties De stijgende kosten drijven de voedsel- en waterprijzen van het land omhoog, verdubbelen de transportkosten van de hulpgoederen en vertragen cruciale transporten van voedingsvoorraden, medicijnen en sanitaire voorzieningen.
Deze verstoringen maken het terugdringen van de armoede moeilijk. In 2023 leefde ongeveer 73% van de Somaliërs (13,4 miljoen mensen) in extreme armoede (van minder dan 3 dollar per dag). Recent onderzoek Uit het African Futures and Innovation (AFI)-programma van het Institute for Security Studies blijkt dat dit niveau in 2043 zal dalen tot 41%. Maar de snelle bevolkingsgroei betekent dat het totale aantal mensen dat in armoede leeft zal stijgen tot ongeveer 13,7 miljoen.
Erger nog, de structurele omstandigheden die de armoede vormgeven, blijven onstabiel. Terugkerende droogtes en overstromingen eroderen bezittingen en ondermijnen de bestaansmiddelen van de pastorale en agrarische sector. En conflicten ontwrichten de handel en investeringen, zetten reeds gedestabiliseerde instellingen onder druk en verergeren de informaliteit, waardoor de meeste huishoudens weinig inkomenszekerheid hebben.
Somalië kent ook een van de grootste ontheemdingscrises ter wereld. Eind 2024 waren conflicten en geweld overal verspreid 3,1 miljoen mensenterwijl droogte en overstromingen nog veel meer mensen uit hun huizen verdreven. Steden als Mogadishu, Bosaso, Baidoa en Hargeisa vangen een onevenredig groot deel van de ontheemde bevolking op, grotendeels in informele nederzettingen.
Beperkte socialezekerheidsstelsels maken veel huishoudens kwetsbaar. Een nieuwe externe schok zou meer huishoudens dieper in de crisis kunnen duwen.
Het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking van Somalië vertelt een verhaal van herhaalde ontwrichting en slechts geleidelijk herstel. In 2023 bedroeg deze 1.466 dollar – de vierde laagste in Afrika. In 2043 zal dit bedrag naar verwachting stijgen tot 2.644 dollar, waarmee Somalië op de 46e plaats van de 54 Afrikaanse landen zal komen te staan. Zelfs dan zouden de inkomensniveaus ver onder het verwachte gemiddelde voor de Afrikaanse landen met lage inkomens blijven.
Met andere woorden: ondanks enige vooruitgang zal Somalië de komende twintig jaar waarschijnlijk aanzienlijk armer blijven dan veel van zijn landgenoten.
De grote afhankelijkheid van het land van hulp maakt het kwetsbaarder voor externe schokken. Buitenlandse hulp is al jaren essentieel. Er gaat echter nog steeds te veel steun naar het reageren op herhaalde humanitaire noodsituaties in plaats van naar ontwikkelingsprojecten, waardoor het land wordt blootgesteld aan zowel de eerste schok als de kwetsbaarheid van het hulpsysteem eromheen.
De huidige crisis vormt een directe bedreiging voor Somalië’s weg naar herstel en duurzame ontwikkeling. Om het land minder kwetsbaar te maken bij de volgende schok zijn drie beleidskeuzes cruciaal: Somalië heeft duurzame economische buffers nodig, een sterker bestuurskader en een ontwikkelingsmodel dat vanaf het begin minder kwetsbaar is.
Ten eerste moet Somalië zijn afhankelijkheid van geïmporteerde essentiële goederen verminderen en zijn beperkte exportmarkten diversifiëren. Integratie in de hele Oost-Afrikaanse Gemeenschap en via de Afrikaanse continentale vrijhandelszone zou deze verschuiving kunnen ondersteunen, maar alleen als deze wordt ondersteund door een sterkere binnenlandse productiecapaciteit, handelslogistiek en concurrentievermogen.
Dit vereist grotere investeringen in de landbouw en belangrijke grondstoffenketens, met name de veehouderij, die van cruciaal belang blijft voor de export, evenals in de landbouwverwerkings-, energie- en handelsinfrastructuur.
De blauwe economie van Somalië is een andere grote onaangeboorde kans. Met de langste kustlijn van het vasteland van Afrika heeft het land een aanzienlijk potentieel om zijn visserij en bredere maritieme economie uit te breiden. Toch blijft de visserijsector nog steeds bestaan draagt bij slechts ongeveer 2% van het bbp.
Ten tweede heeft Somalië een sterkere staatscapaciteit en politieke coördinatie nodig. Dit blijft moeilijk zolang de federale regering geen volledige territoriale controle heeft, al-Shabaab de reikwijdte van de staat blijft beperken en de transitie naar een verenigd nationaal veiligheidssysteem nog steeds niet voltooid is.
De politieke spanningen rond het verkiezingsproces en constitutionele veranderingen zijn ook toegenomen, waardoor het risico van een vertraagde of omstreden regeringswisseling groter is geworden. Een land kan niet omgaan met herhaalde schokken als het openbaar gezag gefragmenteerd is, de implementatie zwak is en politieke geschillen de aandacht afleiden van stabilisatie en dienstverlening.
Ten derde moet Somalië verder gaan dan het beheersen van noodsituaties en de fundamenten van duurzaamheid versterken. Humanitaire hulp zal essentieel blijven, maar de grotere taak is het effectief mobiliseren van binnenlandse hulpbronnen, het creëren van gunstige omstandigheden voor investeringen in productieve sectoren en het bevorderen van de ontwikkeling van de infrastructuur. De ontwikkeling van vaardigheden is ook van cruciaal belang om de productiviteit te maximaliseren.
Het allerbelangrijkste is dat Somalië niet minder kwetsbaar zal worden door stukje bij beetje hervormingen. De grootste winst wordt geboekt als er actie wordt ondernomen in alle sectoren. In het gecombineerde scenario van AFI leveren gecoördineerde interventies op het gebied van landbouw, gezondheidszorg en demografie, onderwijs, productie, handel, infrastructuur en bestuur grotere ontwikkelingswinsten op dan het huidige pad. Het zal tegen 2043 ongeveer 6 miljoen mensen uit de extreme armoede halen.
Het ontwikkelingstraject van Somalië blijft sterk bepaald door externe dynamiek. Het conflict in het Midden-Oosten is niet alleen van belang vanwege de nabijheid, maar omdat het laat zien hoezeer de economie, de veiligheid en de ontwikkelingsvooruitzichten van Somalië nog steeds gebonden zijn aan schokken die het land niet onder controle heeft.
Michelle van Rooyen is onderzoeker in het African Futures and Innovation programma van het Institute for Security Studies (ISS).
Dit artikel was voor het eerst gepubliceerd van ISS Vandaag.
