Als leiderschapsconsulent die organisaties helpt te begrijpen hoe ze artistiek denken kunnen toepassen, is een van de lessen die ik heb geleerd een van de fundamentele verschillen tussen de artistieke praktijk en de zakelijke praktijk. In het eerste geval is het stellen van vragen de manier van leven, in het tweede geval zijn antwoorden de juiste keuze. Kunstenaars vragen voortdurend ‘waarom’. Waarom bestaat dit? Waarom zijn de dingen zoals ze zijn? Waarom doen we het op deze manier? Dat meedogenloze vragen stellen is de manier waarop ze de conventies doorbreken – en het is de motor van echt creatief denken.
Breng datzelfde type vraag naar de meeste organisaties en er breekt iets. “Waarom doen we het op deze manier?” klinkt niet meer als nieuwsgierigheid. Het begint op een beschuldiging te lijken.
Wanneer nieuwsgierigheid klinkt als beschuldiging
De beginnersfout is dat je denkt dat het vragen van ‘waarom’ over nieuwsgierigheid gaat. In het zakenleven komt het vaak neer op een oordeel. “Waarom doen we dit?” vertaalt zich in de meeste organisatieculturen als volgt: “Je hebt een slechte beslissing genomen. Leg het jezelf uit.” Chris Voss, de voormalige hoofdonderhandelaar over gijzelingen van de FBI, heeft dit duidelijk onderkend: ‘waarom’-vragen zetten mensen in het defensief. Ze activeren het instinct om te rechtvaardigen, te beschermen en tegenaanvallen uit te voeren. Dit is geen karakterfout bij de persoon aan wie het wordt gevraagd. Het is een voorspelbare reactie op het gevoel dat je ondervraagd wordt in plaats van betrokken.
Hiërarchie versterkt dit nog verder. Wanneer een senior leider vraagt ‘waarom’, heeft de vraag gewicht die hij misschien niet bedoelde. Wanneer een junior leider dit vraagt, lopen ze het risico gelezen te worden als een uitdaging voor de autoriteit of het ondermijnen van een reeds genomen besluit.
De gegevens bevestigen wat de meeste mensen al voelen. Volgens GartnerMinder dan de helft van de werknemers heeft het gevoel dat ze de veiligheid hebben om de status quo ter discussie te stellen – zelfs onder degenen die zich veilig voelen om met nieuwe ideeën te experimenteren. Uitdagen is bedreigender dan experimenteren. En niets veroorzaakt deze kloof sneller dan een slecht geformuleerde vraag.
De bedoeling is nieuwsgierigheid. De impact is conflict. En die kloof is waar het creatieve denken ten onder gaat.
Een groot deel van mijn werk gaat over het introduceren van artistiek denken en praktijken in zakelijke omgevingen, maar ervoor zorgen dat ze ook daadwerkelijk landen. Dat vertaalprobleem is iets waar ik jaren over heb nagedacht. De kunstenaars met wie ik studeer en waarmee ik werk, houden niet op met het stellen van lastige vragen; ze hebben zojuist geleerd, vaak onbewust, om ze op een manier te brengen die anderen kunnen ontvangen. Een schilder die vraagt: ‘Waarom voelt dit plat?’ beschuldigt niemand. Ze reconstrueren de redenering achter een creatieve keuze, zodat ze deze kunnen begrijpen, erop kunnen voortbouwen of een andere richting kunnen geven. De vraag is onderzoekend en niet evaluatief.
Van oordeel naar onderzoek
Bedrijfsleiders kunnen hetzelfde instinct overnemen, maar het overbrengen in een format dat de organisatie kan ontvangen. De verschuiving is eenvoudig: vervang ‘waarom’, wat een oordeel impliceert, door ‘wat’- en ‘hoe’-vragen die uitnodigen tot redeneren zonder verdediging uit te lokken.
Hier zijn een paar voorbeelden; overweeg de verschillen.
“Waarom werken wij nog steeds samen met deze aanbieder?” klinkt als een oordeel over degene die eigenaar is van die relatie. “Wat is er voor nodig om betere resultaten uit dit partnerschap te halen – of om te weten dat het tijd is om andere opties te verkennen?” opent een toekomstgericht gesprek zonder het verleden aan te vallen.
“Waarom gaan we hier niet achteraan?” duidt op frustratie. “Wat zou waar moeten zijn om dit de moeite waard te vinden?” brengt echte beperkingen aan het licht zonder te impliceren dat iemand de bal heeft laten vallen.
“Waarom gebeurde dit?” in een bijeenkomst na een mislukking wordt bijna altijd gehoord als: wiens schuld is dit? “Wat heeft ons in deze situatie gebracht – en wat vertelt het ons over de manier waarop we beslissingen nemen?” verschuift het gesprek van schuld naar systemisch begrip.
Het patroon is consistent: ‘wat’- en ‘hoe’-vragen reconstrueren de redenering in plaats van de schuld toe te wijzen. Ze zijn gericht op begrip, niet op evaluatie. Ze laten de ander ergens anders heen dan verdediging.
Er is een belangrijk voorbehoud. Met alleen de woorden kom je er niet. Een ‘wat’-vraag die met zichtbare frustratie of ongeduld wordt gesteld, heeft dezelfde lading als ‘waarom’. En door deze vragen performatief te gebruiken, door te vragen “wat is het doel?” terwijl je al hebt besloten dat het doel verkeerd is – zal onmiddellijk worden herkend. Geschoolde mensen kunnen het verschil ruiken tussen oprecht onderzoek en retorisch onderzoek. Het herkaderen werkt vanwege de intentie erachter, niet ondanks.
Maar het diepere probleem is niet de techniek. Het is wat organisaties verliezen als onderzoek te duur wordt.
Voor kunstenaars is vragen stellen geen techniek. Zo blijft het werk levend. Een schilder die stopt met de vraag ‘waarom voelt dit verkeerd?’ stopt met groeien. Een filmregisseur die de vraag verliest “wat proberen we het publiek te laten voelen?” verliest de draad.
Bedrijfsleiders worden met precies dezelfde vragen geconfronteerd: ze noemen het gewoon klantervaring, productbruikbaarheid of merk. En ze herkennen de afhankelijkheid pas als het creatieve denken het gebouw al heeft verlaten. Als de vraag ‘waarom’ consequent defensief gedrag, politieke wrijving of stille carrièreschade oplevert, verdwijnt de nieuwsgierigheid niet. Het gaat ondergronds. En als nieuwsgierigheid ondergronds gaat, geldt dat ook voor het soort denken dat naar een werkelijk nieuwe plek leidt.
Onderzoek is essentieel. Levering is belangrijk. Deze twee dingen staan niet met elkaar in verband: beide leren hanteren is wat het betekent om artistiek denken binnen een bedrijf toe te passen.
Denk dus vóór uw volgende vergadering na: wat is de vraag die u aarzelde te stellen? En hoe zou het klinken als je het op een manier vroeg die de kamer opende in plaats van sloot?
