DE ATACAMA WOESTIJN, Chili — Het duurt even voordat de ogen zich hebben aangepast. Er verschijnt een zwakke vonk in de duisternis; dan nog een, helderder. Al snel verschijnen sterren, planeten en hele sterrenbeelden. Het duurde niet lang voordat een heel sterrenstelsel zich langs de hemel uitstrekt, zichtbaar voor het blote oog.
In de Atacama-woestijn in Chili voelt de nachtelijke hemel oneindig. Beschouwd de droogste plek op aardeis de duisternis ervan ook een van de helderste vensters naar het universum.
Een zeldzame combinatie van een droog klimaat, grote hoogte en, cruciaal, isolatie van de stad lichtvervuilingmaakt de Atacama tot een ongeëvenaard knooppunt voor astronomie van wereldklasse en de thuisbasis van ’s werelds grootste op de grond gebaseerde astronomische projecten.
“De omstandigheden in de Atacama-woestijn zijn uniek in de wereld”, zegt Chiara Mazzucchelli, voorzitter van de Chileense Astronomische Vereniging. “Er zijn meer dan 300 heldere nachten per jaar, wat betekent dat er geen wolken en geen regen zijn.”
Maar de donkerste hemel ter wereld loopt mogelijk gevaar.
Vorig jaar, de woestijn een slagveld geworden tussen wetenschappers en een energiebedrijf dat een groen energiecomplex voorstelt op slechts enkele kilometers van de Paranal-observatorium. De locatie, beheerd door de Europese Zuidelijke Sterrenwacht ESO, is ook de toekomstige thuisbasis van wat de krachtigste optische telescoop ooit gebouwd zal worden.
Hoewel het energieproject in januari werd geannuleerd na een massale oproep van astronomen, natuurkundigen en Nobelprijswinnaars, bracht het grote zorgen aan het licht dat de bestaande wetten ter bescherming van de hemel laks, achterhaald en onduidelijk zijn. Sindsdien zijn verschillende milieuregels herzien, waaronder een regelgeving van het Chileense ministerie van Wetenschap die zich richt op beschermde astronomische zones.
“We werken eraan om ervoor te zorgen dat de nieuwe criteria streng genoeg zijn om te garanderen dat er geen impact zal zijn op astronomische gebieden”, zegt Daniela González, directeur van de Cielos de Chile Foundation, een non-profitorganisatie die in 2019 is opgericht om de kwaliteit van de nachtelijke hemel in Chili te beschermen.
De Associated Press bracht drie dagen een bezoek aan de Paranal-faciliteiten in de hart van de zogenaamde Photon Valley. In deze hooggelegen corridor opereren verschillende observatoria zij aan zij met behulp van enkele van de meest geavanceerde instrumenten die ooit zijn ontworpen.
“Veel van deze grote faciliteiten bevinden zich in Chili, en met name de telescopen van ESO zijn de krachtigste astronomische faciliteiten ter wereld”, zegt Itziar de Gregorio-Monsalvo, vertegenwoordiger van de intergouvernementele organisatie in Chili.
Paranal is een van de bijna dertig astronomische locaties in het noorden van Chili, waarvan de meeste worden beheerd door internationale organisaties. Elk jaar trekt de Atacama-woestijn duizenden astronomen en wetenschappers van over de hele wereld om de oorsprong van het universum te onderzoeken.
‘We hebben het geluk hier te zijn’, zegt Julia Bodensteiner, assistent-professor aan de Universiteit van Amsterdam, en merkt op dat de kans om geselecteerd te worden als gastastronoom op Paranal slechts 20% tot 30% bedraagt.
Lopen over het rotsachtige, oneffen terrein van de Atacama is geen gemakkelijke taak. Op hoogten boven de 3.000 meter (10.000 voet) wordt zuurstof een luxe, terwijl verzengende dagen plaats maken voor meedogenloos koude nachten. Maar voor observatie en verkenning van de ruimte is deze ruim 105.000 vierkante kilometer woestijn de perfecte setting.
De uitzonderlijke omstandigheden van de Atacama hebben enkele van de meest ambitieuze astronomische projecten mogelijk gemaakt die ooit zijn bedacht, zoals de Extremely Large Telescope, ELT – een project van 1,5 miljard dollar van ESO dat naar verwachting in 2030 voltooid zal zijn.
Met 798 spiegels en een lichtopvangoppervlak van bijna 1000 vierkante meter zal de ELT 20 keer krachtiger zijn dan de huidige toonaangevende telescopen en 15 keer scherper dan NASA’s Hubble-ruimtetelescoop.
Alle gegevens verzameld Deze observatoria spelen niet alleen een fundamentele rol voor het leven op aarde, maar ook voor de mogelijkheden van de ontwikkeling ervan buiten onze planeet. Het behoud van deze onderzoeksplekken is essentieel.
Met de ELT, zegt ESO-astronoom Lucas Bordone, ‘zouden we aardachtige planeten moeten kunnen zien in wat wij de bewoonbare zone noemen, dus eigenlijk de planeten die kandidaat zijn voor leven.’
Twintig jaar geleden was de Atacama-woestijn ‘een oceaan van duisternis’, herinnert Eduardo Unda-Sanzana zich, directeur van het Astronomiecentrum van de Universiteit van Antofagasta. “Het was alleen jij en het universum.”
Door de jaren heen is echter de het landschap is drastisch veranderd.
Gedreven door stadsuitbreiding, industriële ontwikkeling en de komst van mijnbouw- en windmolenparken is de woestijn een begeerd gebied geworden waar het evenwicht niet altijd gemakkelijk te bereiken is.
In Paranal leven specialisten als mollen in een ondergrondse woning die ontworpen is om hun aanwezigheid bijna onzichtbaar te houden. Ramen moeten bedekt blijven, gangen blijven donker en elke beweging van buitenaf wordt alleen geleid door zaklamp. Zelfs het zwakste licht kan interfereren de telescopen.
De aankondiging vorig jaar van een op handen zijnd groene energieproject veroorzaakte schokgolven door de internationale wetenschappelijke gemeenschap. Deskundigen hebben de autoriteiten onder druk gezet om de nachtelijke hemel van Chili te beschermen tegen de voorgestelde locatie, die op slechts 10 kilometer van Paranal zou worden gebouwd.
De zaak leidde tot alarm vanwege de gevolgen ervan, zoals toegenomen lichtvervuiling, microtrillingen en stof, evenals grotere atmosferische turbulentie. Deze omstandigheden zouden astronomische activiteiten onhaalbaar maken.
“Als je de ELT naast een stad plaatst, maakt het niet uit dat de diameter 40 meter lang is. Het is net hetzelfde als het hebben van een kleine telescoop”, zei Gregorio-Monsalvo.
Hoewel het bedrijf het project eind januari heeft geannuleerd, waarschuwen wetenschappers dat zonder nieuwe, bijgewerkte regelgeving elk moment soortgelijke projecten kunnen worden voorgesteld.
“Ondanks alle mediahype in 2025 bevinden we ons precies waar we vorig jaar waren”, zegt Unda-Sanzana, die ook deel uitmaakt van een ministeriële adviescommissie die onlangs aanbevelingen deed aan de Chileense regering na het incident.
Aan precedenten geen gebrek. Het eerste internationale heliofysica-observatorium in Chili – een groot zonnestation dat begin 20e eeuw werd beheerd door het Amerikaanse Smithsonian Institution – werd in 1955 gedwongen zijn activiteiten te sluiten vanwege milieuvervuiling veroorzaakt door de uitbreiding van de mijnbouwactiviteiten in het gebied.
“We hebben zeventig jaar de tijd gehad om van de geschiedenis te leren en te voorkomen dat we dezelfde fouten herhalen”, zei Unda-Sanzana.
___
Volg AP’s berichtgeving over Latijns-Amerika en het Caribisch gebied op https://apnews.com/hub/latin-america
