Zoals aankondigingen van een staakt-het-vuren tussen de VS en Iran-en afzonderlijk tussen Israël en Libanon– die de afgelopen twee weken de krantenkoppen domineerden, gaven ze ook aanleiding tot een terugblik op de manier waarop oorlog zich online verspreidde: via memes.
Er werden grappen gemaakt over de dienstplicht. Onderschriften over hoe je opgeroepen wordt, maar in ieder geval met een Bluetooth-apparaat. Het nummer ‘Bazooka’ ging viraal, waarbij gebruikers lipsynchroniseerden met ‘Rust in vrede, mijn oma, ze werd geraakt door een bazooka.’ Militaire filters volgden. Dat gold ook voor berichten over Amerikanen die dat wilden naar Dubai te sturen “om alle IG-modellen te redden.”
Aan de andere kant van de Golf was de toon anders, maar het instinct was hetzelfde. Memes maakten daar grapjes over Iran antwoordde op Israël sneller dan iemand aan wie je denkt. Bezorgers werden getoond “raketten ontwijken.” “Eid-pasts” werden hazmatpakken en tactische vesten.
Donkere humor is een van de oudste reacties op angst, een manier om, hoe kort ook, de controle terug te winnen over gebeurtenissen die er niet zijn. Variaties op dat idee komen voor in de psychologie en de filosofie, waaronder Freuds reliëftheorie, die humor omschrijft als het loslaten van spanning.
Maar sociale media veranderen de schaal en snelheid van dat instinct.
Een grap die ooit binnen een kleine gemeenschap werd gedeeld, kan binnen enkele minuten een wereldwijd sjabloon worden. Algoritmen belonen geen diepgang of nauwkeurigheid; ze belonen betrokkenheid. De memes die het snelst de ronde doen, zijn meestal ontdaan van context, gemakkelijk te herkennen en eenvoudig te remixen.
Midden-Oostenwetenschapper en mediaanalist Adel Iskandar traceert politieke satire eeuwen terug, van verboden satirische papyri in het oude Egypte tot cartoons tijdens revoluties en galgenhumor in moderne oorlogen. ‘Waar ontberingen zijn, is satire’, zegt hij. “Waar er verlies van hoop is, is er hoop in komedie.”
Die traditie bestaat nog steeds online. Maar tegenwoordig is het gecombineerd met aanbevelingssystemen die zijn ontworpen om de aandacht in beweging te houden.
Memes verspreiden zich sneller dan feiten
Het woord ‘meme’ werd door Richard Dawkins bedacht in zijn boek uit 1976 Het egoïstische genwaar hij beschreef hoe ideeën zich als genen repliceren. Op het hedendaagse internet volgt replicatie de platformlogica.
Fitness betekent algemeenheid. Een meme hoeft niet accuraat te zijn. Het moet vertrouwd aanvoelen. Het heeft het juiste formaat nodig, gecombineerd met trending audio en de juiste emotionele steno.
“Een meme is als een virus”, zegt Iskandar. “Als het niet reist, zal het sterven.”
Het meest zichtbare antwoord online is niet altijd het meest waarachtige. Het is vaak gewoon het gemakkelijkst te verspreiden. En zodra de context verdwijnt, kan de ene crisis op de andere gaan lijken.
Aardrijkskunde vormt ook de humor en voegt een extra niveau van spanning toe. “Als je ver weg woont van de dreiging, ben je in staat inhoud te produceren die deze belachelijk maakt met een element van veiligheid”, zegt Iskandar. “Terwijl als je toevallig in de buurt bent, het eerder een fatalisme is.”
Die kloof is belangrijk. Voor sommige gebruikers bestaat oorlog vooral als gemedieerd spektakel: clips, bewerkingen, afbeeldingen, krantenkoppen en reactieposts. Voor anderen zijn het sirenes, onzekerheid, verstoorde vluchten, stijgende prijzen en berichten die controleren wie veilig is.
Dezelfde meme kan in het ene land dienen als entertainment en in het andere als emotionele overleving. Neem de Amerikaanse ervaring met geweld, die volgens Sut Jhally, hoogleraar communicatie aan de Universiteit van Massachusetts Amherst, ‘zeer bemiddeld’ is.
Wat de westerse wereld in plaats daarvan grotendeels heeft geconsumeerd, is wat cultuurcriticus George Gerbner ‘gelukkig geweld’ noemde: spectaculair, zonder consequenties en los van de nasleep.
Jhally stelt dat de aanslagen van 11 september de bepalende moderne Amerikaanse ervaring van aan oorlog grenzend politiek geweld blijven. Veel andere zaken zijn van filmische aard: invasies op afstand, vernietiging van blockbusters, logica van videogames, apocalypsfranchises.
De tiener uit het Midwesten die grapjes maakt over zijn oproeping, put uit zombiefilms en superheldenapocalypsen. “Er is bijna geen discussie over hoe een daadwerkelijke Derde Wereldoorlog eruit zou zien”, zegt hij. “Mensen hebben geen idee hoe dat er werkelijk uitziet.”
