Toen Maria zichzelf na haar borstamputatie voor het eerst in de spiegel bekeek, stond ze heel stil.
Eén hand rustte op het aanrecht in de badkamer. De andere zweefde vlakbij de vlakke ruimte waar haar borst had gezeten. Het litteken was rauw en boos. Het verlies was stil maar enorm. Haar lichaam voelde vreemd aan.
Op momenten als deze wordt er bij mensen vaak op aangedrongen om veerkrachtig te zijn – wat het gevoel kan krijgen dat ze te horen krijgen dat ze geen zwakte mogen tonen, dat ze hoe dan ook door moeten zetten. Of ze stellen zich veerkracht voor als een terugkeer naar de situatie: op de een of andere manier ongedeerd terugkeren naar de persoon die je voorheen was.
Maar terwijl ze in die badkamer stond, wist Maria dat er geen weg meer terug was. En hardheid zou niets veranderen aan wat er was gebeurd. De echte vraag was hoe ze verder kon komen en deze ervaring naar haar nieuwe realiteit kon overbrengen.
Het verhaal van Maria, dat ik persoonlijk heb leren kennen, is verre van uniek. Verlies, trauma en ziekte brengen vaak dezelfde hartverscheurende vragen met zich mee over identiteit en de pijnlijke onzekerheid over wat er daarna komt.
Ik heb meer dan twee decennia doorgebracht veerkracht bestuderenvooral onder individuen en gezinnen die met dit soort levensveranderende gebeurtenissen te maken krijgen. Ik ben ook een viervoudig kankeroverlevende en auteur van een nieuw boek, “Voorwaarts vallen: de nieuwe wetenschap van veerkracht en persoonlijke transformatie.” Als er één mythe bestaat waarvan ik zou willen dat de samenleving met pensioen zou gaan, dan is het wel het idee dat veerkracht ‘hardheid’ of ‘terugveren’ betekent.
Veerkracht heroverwegen op basis van onderzoek
Momenten zoals die van Maria onthullen iets belangrijks: de manier waarop mensen over veerkracht praten, komt vaak niet overeen met hoe mensen daadwerkelijk met tegenslagen omgaan.
In de populaire cultuur wordt veerkracht vaak gelijkgesteld met lef, hardheid of meedogenloze positiviteit. Mensen vieren de krijger, de vechter, de triomfantelijke overlevende.
Maar in onderzoek, klinische praktijk en geleefde ervaring is veerkracht iets veel genuanceerder, rauwer en menselijker.
Het is geen persoonlijkheidskenmerk dat sommige mensen gewoon hebben en anderen niet. Tientallen jaren van onderzoek tonen aan dat veerkracht een dynamisch proces. Het wordt gevormd door de kleine, alledaagse beslissingen en aanpassingen die individuen maken als ze zich aanpassen aan aanzienlijke tegenslagen, terwijl ze in de loop van de tijd hun psychologische en fysieke basis behouden of geleidelijk herwinnen.
En belangrijker nog: veerkracht betekent niet de afwezigheid van angst.
Uit onderzoek onder mensen die te maken hebben met ernstige verstoringen in hun leven blijkt dat nood en veerkracht bestaan vaak naast elkaar. In mijn onderzoek naar overlevenden van kanker bij adolescenten en jongvolwassenen meldden deelnemers bijvoorbeeld dat ze van streek waren over financiën, lichaamsbeeld en verstoorde levensplannen, terwijl ze tegelijkertijd positieve veranderingen benadrukten, zoals versterkte relaties en een groter gevoel van doelgerichtheid.
Met andere woorden, veerkracht gaat niet over het uitwissen van pijn en lijden. Het gaat erom te leren hoe je moeilijke ervaringen kunt integreren in een leven dat doorgaat.
Hoe veerkracht echt werkt
Op een gegeven moment vertelde Maria me dat ze spiegels, intimiteit en zelfs gesprekken die anderen een ongemakkelijk gevoel gaven, was gaan vermijden.
‘Nou, je bent sterk’, zeiden mensen tegen haar. “Blijf gewoon positief. Ook dit gaat voorbij.”
Maar kracht, zei ze, voelde als een optreden.
Wat uiteindelijk voor Maria veranderde, was niet een toename van de taaiheid. Het was toestemming om te rouwen.
Ze begon openlijk te praten over het verlies van haar borst; niet alleen als een medische procedure, maar als een symbolisch verlies dat verband houdt met identiteit, seksualiteit en vrouwelijkheid. Ze sloot zich aan bij een steungroep. Ze stond zichzelf toe woede te voelen naast dankbaarheid om te overleven.
Dit soort emotionele verwerking blijkt cruciaal te zijn voor veerkracht.
Mijn collega’s en ik hebben ontdekt dat mensen actief zijn procesverlies, in plaats van het te onderdrukkenlaten een betere aanpassing op de lange termijn zien. Het onderdrukken van negatieve gevoelens kan op de korte termijn verlichting bieden, maar na verloop van tijd gaat dit gepaard met meer stress op uw lichaam en meer aanpassingsproblemen.
Met andere woorden: veerkracht gaat niet over het afdichten van de wond en doen alsof deze geen pijn meer doet. Het gaat erom dat je leert hoe je de wond kunt dragen zonder dat deze je hele verhaal in beslag neemt.
De neurowetenschappen ondersteunen dit integratiemodel. Wanneer mensen bezig zijn met betekenisgeving – reflecteren op hun ervaringen en deze opnemen in een samenhangend levensverhaal – hersennetwerken die verband houden met emotionele regulatie en cognitieve flexibiliteit worden actiever. De hersenen reorganiseren zich letterlijk terwijl je je aanpast aan de nieuwe realiteit.
Maria beschreef de verandering eenvoudig.
‘Ik vind het niet leuk wat er is gebeurd’, vertelde ze me. “Maar ik ben niet meer in oorlog met mijn lichaam.”
Dat is veerkracht.
Praktijken die helpen veerkracht op te bouwen
Als veerkracht gaat over integratie in plaats van over kracht en terugveren, hoe kun je die dan cultiveren? Onderzoek in de psychologie, neurowetenschappen en chronische ziekten wijst op verschillende op bewijs gebaseerde strategieën:
- Laat emotionele complexiteit toe: Veerkrachtige mensen zijn niet meedogenloos positief. Ze bieden ruimte voor het volledige scala aan emoties, zoals dankbaarheid en verdriet, hoop en angst. Aandacht besteden aan je gevoelens door middel van strategieën zoals reflecterend schrijven of psychotherapie zijn in verband gebracht met een verbeterde psychologische aanpassing.
- Bouw een samenhangend verhaal: Mensen zijn verhalenvertellers. Trauma kan iemands zelfgevoel vernietigen, maar… het construeren van een verhaal dat verlies erkent en tegelijkertijd continuïteit en groei identificeert, ondersteunt aanpassing. Het doel is niet om lijden in zilveren voeringen te verwerken, maar om het in een breder levensverhaal te situeren. Iemand zou bijvoorbeeld kunnen zeggen: “Kanker heeft mijn plannen doen ontsporen en mijn lichaam veranderd, maar het heeft ook duidelijk gemaakt wat voor mij belangrijk is en hoe ik verder wil.”
- Leun in verbinding: Isolatie vergroot het lijden. Sociale steun is een van de sterkste voorspellers van hoe goed mensen in staat zijn om met ziekte of trauma om te gaan en vooruit te komen. Voor Maria normaliseerde de verbinding met andere vrouwen die een borstamputatie hadden ondergaan haar ervaring en verminderde schaamte.
- Oefen bewuste pauzes: Gun jezelf opzettelijk wat tijd om te ademen. Mindfulness en contemplatieve eenzaamheid kan uw vermogen versterken om emoties te reguleren en te herstellen van stress. Door te pauzeren kunnen ervaringen worden verwerkt in plaats van vermeden.
- Breid identiteit uit: Ziekte, verlies en trauma veranderen de manier waarop je over jezelf denkt. In plaats van vast te houden aan wie je was, houdt veerkracht vaak in dat je uitbreidt wie je aan het worden bent. Onderzoek op posttraumatische groei laat zien dat mensen vaak melding maken van diepere relaties, verhelderde prioriteiten en een hernieuwd doel – niet omdat trauma goed was, maar omdat het tot herevaluatie dwong. Maria omschrijft zichzelf niet langer simpelweg als borstkankerpatiënt. Ze is een overlever, ja, maar ook een belangenbehartiger, een mentor, een vrouw wier gevoel voor vrouwelijkheid zelfbepaald is in plaats van gedicteerd door haar anatomie.
Vooruit
We leven in een tijd van wijdverbreide burn-out en toenemende geestelijke gezondheidsproblemenwaar culturele druk om sterk over te komen laat mensen vaak in stilte worstelen. Het vasthouden aan doorzettingsvermogen en meedogenloos optimisme kan averechts werken, waardoor mensen zich onbekwaam voelen als ze onvermijdelijk pijn voelen.
Veerkracht gaat niet over terugkeren naar wie je was vóór ziekte, verlies of trauma. Het gaat erom iemand nieuw te worden: iemand die het litteken met zich meedraagt, zich het verlies herinnert en er toch voor kiest om met het leven om te gaan.
Maria pauzeert nog steeds als ze haar spiegelbeeld ziet. Maar ze wendt zich niet langer af.
‘Dit is mijn lichaam’, vertelde ze me onlangs. “Dit is mijn verhaal.”
Veerkracht ontstaat niet in de ontkenning van kwetsbaarheid, maar in de acceptatie ervan. Niet door terug te stuiteren, maar door wat er is gebeurd te integreren in wie je wordt.
En dat is, geloof ik, waar echte kracht leeft.
Keith M. Bellizzi is hoogleraar menselijke ontwikkeling en familiewetenschappen aan de Universiteit van Californië Universiteit van Connecticut.
Dit artikel is opnieuw gepubliceerd van Het gesprek onder een Creative Commons-licentie. Lees de origineel artikel.
