In 1981 had John Boorman dringend behoefte aan een creatieve wedergeboorte. De Britse regisseur had als eerste naam gemaakt met de stijlvolle wraakthriller Punt leeg, en dan vooral met Verlossingeen thriller die zich afspeelt in de gevaarlijke Georgische wildernis en die een groot kassucces was en drie Academy Award-nominaties opleverde. De rest van de jaren zeventig was niet zo heet mislukte poging om zich aan te passen Heer van de ringen, Boorman maakte de post-apocalyptische fantasie met Sean Connery in de hoofdrol Zardozdat niet hartelijk werd ontvangen en nauwelijks zijn begroting kon terugverdienen. Maar het ergste moest nog komen: er zijn maar weinig tegenslagen in de carrière die de enorme mislukking van die carrière hebben kunnen evenaren Exorcist II: de kettereen onrustige productie die uitmondde in een van de meest verguisde sequels in de geschiedenis van Hollywood.
Er hing veel af van het vervolg van Boorman, schaal de epische fantasiefilm met een groot budget die het verhaal van koning Arthur van wieg tot graf vertelde. Geïnspireerd door een van de meest gerenommeerde werken uit de Arthur-literatuur, die van Sir Thomas Malory Le Morte d’Arthur, Excalibur nodig om de klassieke beats van de legende – het zwaard in de steen, de ronde tafel, het verraad van Lancelot, de zoektocht naar de Heilige Graal, de strijd met Mordred – om te zetten in spectaculaire en impactvolle blockbusters om te concurreren met de recente massale aantrekkingskracht Star Warsen in de nasleep van Koning Arthur ook weer serieus nemen Monty Python en de Heilige Graal. Excalibur afgeleverd-de film verdiende drie keer het budget aan de Noord-Amerikaanse kassa, en de weelderige, glinsterende en volwassen hervertelling van het mythische bronmateriaal maakte het tot een geschikt vat voor Boormans creatieve vernieuwing.
De Arthur-mythos – die populair waren als verhalen in de 12e en 13e eeuw voordat ze in de 15e eeuw in Engelstalig proza werden omgezet – zijn al eeuwenlang geliefd bij kinderen en dienen als toetssteen voor fantasyschrijvers van het Victoriaanse tijdperk tot vandaag. De verhalen over ridderlijke eer, verenigde koninkrijken en jacht op de Heilige Graal dienen als een alternatief oorsprongsverhaal voor Groot-Brittannië zelf – in een broeinest van duistere kunsten, ambitie en wanhoop bestijgt Arthur de troon om het land naar een vreedzaam christelijk tijdperk te leiden. Dit wordt expliciet gemaakt in Excaliburzoals tijdens de bruiloft van koning Arthur (Nigel Terry) en Cherie Lunghi (Guenevere), zegt de excentrieke tovenaar Merlin (Nicol Williamson) tegen Morgana (Helen Mirren): “De dagen van onze soort zijn geteld. De enige God komt om de vele goden te verdrijven.”
Maar die van Boorman Excalibur beeldt geen welwillende wereld af die graag verandering omarmt. Hoewel de buitenkant – de bergen en bossen van Wicklow, Ierland – weelderig en schitterend zijn, vaak versterkt door Boormans gebruik van rijke groene kleurgels, is geen enkele hoek van deze wereld onaangetast door twijfel en bedrog. Arthur wordt alleen verwekt omdat zijn vader, Uther Pendragon (Gabriel Byrne), door Merlijn wordt getransformeerd in een dubbelganger van een vijandelijke koning, zodat hij met zijn vrouw kan slapen. Arthur’s conceptie is een daad van aanranding, die later in de film wordt weerspiegeld wanneer zijn halfzus Morgana zichzelf vermomt als Guinevere om met Arthur naar bed te gaan en Mordred (Charley Boorman) te verwekken, die probeert Arthur’s koninkrijk voor altijd te vernietigen. Het feit dat Boorman in zijn comebackfilm zijn dochter als Arthur’s moeder en zijn zoon als Arthur’s zoon castte, laat zien dat hij de betekenis van nakomelingen en erfgenamen in het fantasy-genre begrijpt: ze kunnen zowel verlossend als destructief zijn.
Excalibur vertelde het verhaal van Arthur, van begin tot eind.
Orion/Warner Bros/Kobal/Shutterstock
Zelfs na de verpletterende klap van Exorcist II (het zielsvernietigende verhaal achter de schermen ontdek je in de komende documentaire Boorman en de Duivel), was Boorman ijverig en enthousiast bij het maken Excalibur – volgens een vast bezoek van American Film, de regisseur gooide een kip voor de camera tijdens een scène die hectischer moest zijn. Boorman droeg zijn acteurs op om hun legendarische personages in het moment te leven, gezegde“Ik vertel de acteurs dat ze geen legende naspelen. Ze creëren die, en dus weten ze zelf niet wat er gaat gebeuren – het ontvouwt zich.” Door Koning Arthur in de tegenwoordige tijd te plaatsen, kan het fantasiemateriaal zijn rauwe, spectaculaire potentieel waarmaken.
Dit wordt duidelijk bij het karakter van Lancelot (Nicholas Clay), een onstuimige, principiële ridder die wordt verteerd door schuldgevoelens wanneer de dronken Gawain (Liam Neeson) hem ervan beschuldigt verliefd te zijn op de koningin. Excalibur’s maximalistische stijl geeft het lot van de Witte Ridder een psychologisch voordeel; Lancelot isoleert zichzelf buiten Camelot, gekweld door zijn subversieve en ontrouwe verlangen, en hallucineert dat zijn harnas tot leven komt om hem naakt te bevechten – een botte maar opwindende metafoor voor Lancelots hart dat in strijd is met zijn plicht. Clay speelt Lancelot als een man die zich er niet van bewust is dat hij de toekomstige jongen van de hoofse liefde is. De aantrekkingskracht van overspel boven broederschap is een pijnlijke beproeving die hij tevergeefs probeert te weerstaan.
Maar het is de Graalzoektocht die de vooruitgang verheft Excalibur tot een voertuig voor spirituele en artistieke verjonging. Terwijl een vervloekte, ziekelijke en gedesillusioneerde Arthur wegkwijnt in Camelot, is de nederige Perceval (Paul Geoffrey) de laatste ridder die overeind blijft in Mordreds zuivering van de ronde tafel. Na een wanhopige, surrealistische ontsnapping uit Morgana’s klauwen krijgt Perceval goddelijk bezoek waarin wordt uitgelegd dat Arthur een symbiotische relatie heeft met de vitaliteit van zijn land: de koning en het land zijn één. Het nieuw leven inblazen van Arthur’s geest, moed en visie wordt plotseling een noodzakelijke plicht om de wereld te genezen – een passende analogie voor een regisseur die terugkeert van artistieke desillusie en zijn passie voor het creëren van stijlvolle, vreemde en persoonlijke filmwerelden nieuw leven inblaast. Excalibur is zowel een louterende comeback in zijn carrière als een oogverblindend verhaal van mythisch verval en wedergeboorte – wat suggereert dat de filmmaker en hun films één zijn.
