BEIROET — De hoogste Iraanse veiligheidsfunctionaris, Ali Larijani, is gedood bij een Israëlische luchtaanval, een actie die een tastbare klap betekent voor een Iraanse leiding die weinig interesse heeft getoond in compromissen na bijna drie weken oorlog met de VS en Israël.
De moord op Larijani, die Iran de facto als leider in oorlogstijd leidde nadat Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei op de eerste dag van de oorlog stierf, elimineert een ervaren functionaris die wordt gezien als de volmaakte insider, ondanks dat hij niet over de religieuze geloofsbrieven beschikt voor de hoogste ambten van de Islamitische Republiek. Israël zei dinsdag in een aankondiging dat de aanval de avond ervoor had plaatsgevonden.
Ondanks al zijn oorlogszuchtige opmerkingen sinds het begin van de oorlog werd Larijani ook gezien als een pragmaticus, en waarnemers zeggen dat zijn dood de vastberadenheid van wat er nog over is van het Iraanse leiderschap zou kunnen versterken, in plaats van de bereidheid tot compromissen op te wekken.
Zijn post als secretaris van de Hoge Nationale Veiligheidsraad van Iran gaf Larijani de controle over het hoogste veiligheidsorgaan van het land, waar hij de regeringstroepen de opdracht gaf de protesten tegen het regime in januari te onderdrukken. Duizenden Iraniërs werden gedood.
Bij de Israëlische aanvallen werd ook generaal Gholamreza Soleimani gedood, het hoofd van de Basij, de vrijwillige hulpvleugel van de Islamitische Revolutionaire Garde en een integraal onderdeel van het vermogen van de staat om de orde te handhaven.
“Larijani en de Basij-commandant werden van de ene op de andere dag geëlimineerd en sloten zich aan bij het hoofd van het vernietigingsprogramma, Khamenei, en alle geëlimineerde leden van de as van het kwaad, in de diepten van de hel”, zei de Israëlische minister van Defensie, Israel Katz, dinsdag in een verklaring.
Israëlische functionarissen hebben de ‘as van het kwaad’ gebruikt om te verwijzen naar Iran en zijn bondgenoten, waaronder de militante groeperingen Hamas en Hezbollah.
Larijani was twaalf jaar parlementsvoorzitter en werd de aanspreekpunt voor nucleaire onderhandelingen en voor de betrekkingen met bondgenoten als China en Rusland. Hij trad vaak op als vertegenwoordiger van de regering in de media.
Iraanse functionarissen bevestigden dat Larijani en Soleimani waren vermoord. Ze zeiden dat Larijani’s zoon, het hoofd van zijn kantoor en verschillende bewakers ook omkwamen bij de aanvallen.
Kort na de aankondiging van Katz gaven de Iraanse autoriteiten een ongedateerde notitie vrij, naar verluidt geschreven door Larijani, waarin hij Iraanse matrozen eerde die waren omgekomen bij een Amerikaanse aanval. De afbeelding van het briefje werd ook op Larijani’s account op X geplaatst.
Er was geen verklaring waarom het briefje werd vrijgegeven en of het betekende dat Larijani nog leefde.
“Wij ondermijnen dit regime in de hoop het Iraanse volk de kans te geven het af te zetten”, zei de Israëlische premier Benjamin Netanyahu.
Netanyahu en president Trump hebben herhaaldelijk gewone Iraniërs opgeroepen de regering omver te werpen.
Hoewel de moord op Larijani geldt als de zoveelste inlichtingenstaatsgreep voor Israël en de VS, kunnen beiden spijt krijgen van het verlies van een figuur die, ondanks zijn uitdagende retoriek sinds het begin van de oorlog op 28 februari, door sommige analisten als een realist werd beschouwd.
Zijn moord draagt bij aan het uitroeien van de bovenste lagen van Iran, waardoor de vraag rijst wie er nog moet onderhandelen over een einde aan de oorlog, of wie voldoende invloed heeft om de Iraanse diepe staat een compromis te laten aanvaarden.
Sommige waarnemers zeggen dat dit het punt is.
“Waarom hebben de Israëli’s Larijani op dit moment uitgeschakeld? Omdat Netanyahu gefocust is op het blokkeren van de wegen van Trump voor een staakt-het-vuren en vervolgonderhandelingen met Iran”, zegt Ellie Geranmayeh, een senior beleidsmedewerker bij de Europese Raad voor Buitenlandse Betrekkingen, eraan toevoegend dat “Larijani de man zou zijn geweest om die klus te klaren.”
De moord op Khamenei, zei Geranmayeh, had al meer harde figuren in de regering meer macht gegeven, en de dood van Larijani “zou als een versneller op dat pad kunnen fungeren.”
“Israël lijkt zijn aandacht te richten op degenen die zouden kunnen aandringen op een politieke oplossing voor de huidige crisis”, zei ze.
De dood van Larijani zou de duisternis rond het Iraanse leiderschap vergroten. Nadat Khamenei was vermoord en het onduidelijk bleef wie hem zou vervangen, maakte Trump de onzekerheid nog groter door te zeggen dat de nieuwe leider van het land zijn goedkeuring nodig zou hebben, maar ook dat de VS veel van de leiders had vermoord die hij acceptabel had geacht.
Nadat Khamenei’s zoon, Mojtaba Khamenei, tot nieuwe opperste leider werd benoemd, uitte Trump zijn ongenoegen, maar ontweek herhaaldelijk vragen over wat de transitie onder de jongere Khamenei zou betekenen voor de Amerikaanse oorlogsinspanning.
Na de dood van de oudere Khamenei kwam Larijani naar voren als een spraakmakende stem voor Iran, door te zeggen dat Trump “de prijs moet betalen” voor de Amerikaanse aanvallen op het land.
Als reactie daarop deed Trump alsof hij niet wist wie Larijani was.
“Ik heb geen idee waar hij het over heeft, wie hij is. Het kan me niets schelen”, zei Trump vertelde CBS News.
Benjamin Radd, politicoloog en senior fellow bij het UCLA Burkle Center for International Relations, zei dat Larijani werd gezien als ‘de laatste van de competente groep’ binnen het Iraanse leiderschap – een intellectueel die een complex begrip had van de geopolitieke realiteit ter plaatse, die in het verleden met de VS had onderhandeld, en die ‘bedreven was in het manoeuvreren’ van alle verschillende delen van de Iraanse machtsstructuur.
Radd zei dat Larijani ‘de mantel van pragmaticus verloor’ toen hij krachtig steun verleende aan het dodelijke harde optreden tegen demonstranten in januari, waarvoor hij ‘meer verantwoordelijk was dan wie dan ook’.
Hij “was absoluut verantwoordelijk voor een enorme hoeveelheid bloedbad, dood en vernietiging”, zei Radd.
En toch is met zijn dood “al die diplomatieke, institutionele ervaring” die hij had “verdwenen” van het Iraanse leiderschap, zei Radd.
Degenen die aan de macht blijven, zei hij, zijn “over het algemeen niet de scherpste mensen, het zijn niet de mensen die de subtiliteiten van de diplomatie begrijpen, van hoe onderhandelen met de VS eruit ziet.”
Bulos rapporteerde vanuit Beiroet en rector van Colorado.
