Een cliënt beschreef mij ooit wat er gebeurde nadat hij een traumatische aanval had meegemaakt. Lange tijd bleef het leven zo druk dat ze er zelden over hoefden na te denken. Werk, verplichtingen en dagelijkse afleidingen vulden de uren. Bewust blijven hield het verleden op afstand, al dan niet opzettelijk. Toen, op een dag, gingen de zaken langzamer. Er viel een zeldzame stilte. En in die stilte keerde de herinnering ineens terug, als een tsunami.
We hebben misschien geen trauma van die omvang meegemaakt, maar het voorbeeld onthult iets over de afleiding zelf. Wanneer onze aandacht voortdurend ergens anders in beslag wordt genomen, kunnen we meer dan alleen een pijnlijke herinnering vermijden. We kunnen onszelf vermijden. Afleidingen zijn niet alleen maar problematisch omdat ze tijd verspillen. Ze verdringen ook het zelf. Ben je ooit de tijd volledig uit het oog verloren tijdens het scrollen op sociale media of het bekijken van video’s? Het is niet moeilijk je voor te stellen hoe datzelfde patroon zich op grotere manieren kan afspelen.
Sommigen hebben onze tijd uitgeroepen tot de aandachtseconomie. Vanuit zakelijk perspectief voelt dat waar: bedrijven strijden voortdurend om jouw aandacht. Maar vanuit ons individuele perspectief is het juister om dit de afleidingseconomie te noemen. Dat onderscheid is van belang, omdat aandacht niet louter een hulpbron is die anderen van je onttrekken. Het is iets dat je hanteert. Elke keer dat je je focus richt, maak je een keuze, en elke keer dat je die overgeeft, maak je er ook een.
Filosofen sinds Socrates hebben er bij mensen op aangedrongen zichzelf te leren kennen. Søren Kierkegaard begreep wat er op het spel stond als die poging mislukt: “Het grootste gevaar van allemaal, het verliezen van het zelf, kan zich heel stilletjes voordoen in de wereld, alsof het helemaal niets is. Geen enkel ander verlies kan zo stilletjes gebeuren; elk ander verlies – een arm, een been, vijf dollar, een vrouw, enz. – zal zeker opgemerkt worden.”
Drukte is geen zelf
Veel professionals hebben de ervaring gehad een mijlpaal te bereiken waar ze jarenlang naar hebben gezocht, maar zich vervolgens verrassend hol voelen. Als we nooit pauzeren om te onderzoeken wat we eigenlijk willen, worden we heel goed in het nastreven van de verkeerde dingen, zoals statistieken die activiteit meten in plaats van impact en goedkeuring in plaats van zelfkennis.
Het is algemeen bekend dat we niet echt multitasken. Onze hersenen moeten stoppen en starten telkens wanneer we van taak wisselen. Overladen met prikkels erodeert onze aandachtsspanne. We willen dat alles snel gaat, maar zoals we uit de keuken weten, is slow food vaak gezonder en meestal lekkerder.
Als we het hebben over de gevaren van afleiding, hebben we de neiging om dat standaard te doen productiviteit als voornaamste zorg. Het is een reëel probleem, maar het is het kleinste probleem. Het diepere gevaar is wat chronische afleiding met ons als mensen doet. Wanneer we bezwijken voor een afleidingslus, worden we reactiever of missen we signalen over anderen. Een leider die half aanwezig is in een gesprek, kan bijvoorbeeld uitvallen naar een teamlid dat op het verkeerde moment een probleem ter sprake brengt, of de eerste tekenen missen dat een vertrouwde collega opgebrand is. Uiteindelijk denken we dat het antwoord eenvoudigweg is: harder werken, waarbij we beweging met betekenis verwarren. Bezig zijn is niet hetzelfde als bezig zijn met een doel.
Cal Newports concept van diepgaand werk wordt doorgaans opgevat als een productiviteitsstrategie: aanhoudende, afleidingsvrije focus als een pad naar betere resultaten. Maar de echte waarde ervan gaat dieper dan dat. Als we ons echt bezighouden met gericht leren, werken en communiceren, ontdekken we dingen over onszelf die versnipperde aandacht nooit aan het licht brengen: wat we daadwerkelijk betekenisvol vinden, waar ons denken op natuurlijke wijze toe leidt, wat we waarderen als niemand ons in de richting van de volgende klik duwt. Als we onszelf verliezen door afleiding, blijven die vermogens en inzichten permanent onbenut. Diepgaand werk is in deze zin niet zozeer een professionele vaardigheid als wel een vorm van zelfkennis.
Dit betekent niet dat elk moment van afleiding een crisis is. Sommige afleidingen zijn nuttig, bijvoorbeeld wanneer we een slechte dag hebben en moeten lachen. Het zijn de hoeveelheid en de gewenning die problemen veroorzaken.
Het terugwinnen van uw aandacht
Het goede nieuws is dat aandacht, zoals elke capaciteit, opnieuw kan worden opgebouwd. Een paar oefeningen helpen.
Kijk naar een schilderij of luister naar muziek terwijl je niets anders doet: geen telefoon, geen tweede scherm, geen halve aanwezigheid. Probeer het vijf minuten. Kunst werkt voor dit doel omdat het uw volledige interpretatieve aanwezigheid vereist. In tegenstelling tot een nieuwsfeed kan deze niet worden geskimmt. Het vraagt je om te blijven wonen.
Lees een korte passage uit de filosofie en ga erbij zitten voordat u verder gaat. Het gaat hier niet zozeer om het verwerven van kennis, maar om het beoefenen van volgehouden denken, het volgen van een idee in plaats van dat het van de oppervlakte stuitert.
Beide praktijken kunnen in het begin verrassend moeilijk aanvoelen. Die moeilijkheid is het punt. Het vertelt je iets over hoe ver de erosie is gegaan, en hier begint de wederopbouw.
Hoewel af en toe vasten vanaf apparaten of bepaalde apps een nuttige reiniging kan zijn, hebben we uiteindelijk dagelijkse discipline nodig, niet als zelfstraf, maar als een vorm van zelfrespect. Discipline is in deze context eenvoudigweg de beslissing om je eigen aandacht te beschouwen als de moeite waard om te beschermen.
De stille terugkeer
De meesten van ons zijn gevormd door de afleidingseconomie zonder het volledig te beseffen. Maar dat is geen reden tot wanhoop. Het is reden voor aandacht. We hoeven niet te blijven betalen voor een systeem waar we nooit bewust voor hebben gekozen. We kunnen onszelf, één gefocust moment tegelijk, terugwinnen en onthouden dat het zelf waar we het te druk mee hebben gehad om het op te merken, er altijd al is geweest. Waar je aandacht aan besteedt, wordt wat je wordt. Maak die keuze bewust, anders wordt hij voor je gemaakt.
