‘Amadeus’ recensie: het optreden van Jefferson Mays zorgt voor een nieuwe opleving

‘Amadeus’, het weggelopen hitdrama van Peter Shaffer uit 1979, staat met één been in het Wenen van Mozart en met één been in de periode waarin de productie zich afspeelt. Het stuk, een weelderige historische pastiche, is zowel een uitnodiging als een enorme uitdaging voor theatermakers.

Darko Tresnjak, de Tony-winnende regisseur (“Een herengids voor liefde en moord”) met een schitterend opera-cv (waaronder ‘The Ghosts of Versailles’ bij LA Opera), is buitengewoon goed toegerust om de opdracht op zich te nemen. En Jefferson Mays, de Tony-winnende acteur (“I Am My Own Wife”) en een gewaardeerde medewerker van Tresnjak, werd geboren om de rol op zich te nemen van Antonio Salieri, de muziekbureaucraat wiens overdreven ambitie om zich aan te sluiten bij het pantheon van grote componisten tot duivelse machinaties leidt.

Het is dan ook geen verrassing dat de heropleving van ‘Amadeus’, die zondag in Pasadena Playhouse werd geopend, een wonder is om te zien. De productie van Tresnjak, opgenomen in de weelderige rode set van Alexander Dodge, beweegt zich tussen de rococo-grootsheid van het hof van keizer Jozef II en een soort innerlijk hellandschap, waar Salieri, de gids van het stuk en de sluwe rivaal van Wolfgang Amadeus Mozart, zich het onheil kan herinneren dat hij aanrichtte tegen de jonge parvenu die pervers gezegend was met een goddelijke vonk van genialiteit.

“Amadeus” biedt een draai aan de Faust-legende. Als jonge man bad Salieri tot een beeld van God in zijn Noord-Italiaanse stad en beloofde dat hij, als hij een componist met voldoende bekendheid zou worden, dit geschenk niet alleen door zijn muziek zou terugbetalen, maar ook door een leven van deugd te leiden. Deze wens wordt ingewilligd, maar Salieri komt terug op zijn einde van de deal nadat hij het vertrouwen in de Almachtige heeft verloren.

Werelds succes, zo gaat hij inzien, is geen teken van echt onderscheid. Als hofcomponist en muziekpoortwachter heeft Salieri macht en positie. Maar hij weet dat hij nooit die natuurlijke schittering zal hebben die als een hemels licht uit Mozarts composities straalt. Hij is een middelmatigheid, terwijl de jongeman die oproer maakt in het paleis een wonderbaarlijk, wereldveranderend wonderkind is.

Shaffer, wiens toneelstukken onder meer ‘Equus’, ‘The Royal Hunt of the Sun’ en ‘Black Comedy’ zijn, wordt aangetrokken door existentiële afrekeningen, en in ‘Amadeus’ heeft hij zijn cris de coeur geschreven over de amoraliteit van het universum. Het harde feit is dat genialiteit niet voorbehouden is aan de waardigen, net zomin als ongeluk gereserveerd is voor de goddelozen.

Nadat hij de vooruitzichten van Mozart aan het hof heeft verpest, is Salieri verbijsterd als hij hoort dat hij gepromoveerd is tot kapelmeester. Hij kan zijn katholieke opvoeding niet van zich afschudden, maar wat heeft het voor zin om martelaar te zijn als Machiavels worden beloond?

Ondanks alle lovende kritieken heeft “Amadeus” een opvallend probleem in het tweede bedrijf. Shaffer bleef het stuk herzien, zelfs na de lawine van lofbetuigingen voor de premières in Londen en New York. De filmversie van Miloš Forman uit 1984 werd overladen met Oscars, waardoor de plaats van het werk in het publieke bewustzijn nog verder werd versterkt. Maar net als Salieri was Shaffer zich er maar al te goed van bewust dat populariteit niet hetzelfde is als grootsheid.

Hij bleef de confrontatiescène tussen Salieri en Mozart herwerken, het climaxmoment van het stuk waarin ironie opnieuw de overhand krijgt over tragische erkenning. Terwijl een verarmde en zieke Mozart worstelt om zijn ‘Requiem’ te voltooien voordat hij op 35-jarige leeftijd sterft, wordt Salieri verscheurd tussen zijn trouw aan de muziek en zijn loyaliteit aan zijn eigen carrière. Hij is een van de weinige mensen van zijn leeftijd die de omvang van de prestaties van Mozart kan onderkennen, maar de kwetsbaarheid van zijn ego en zijn obsessie met onsterfelijkheid van muziek staan ​​hem in de weg.

AMADEUS bij Pasadena Playhouse – Sam Clemmett en Lauren Worsham

(Jeff Lorch)

In het voorwoord van de bijgewerkte Samuel French-editie van het stuk herinnert Peter Hall, die de originele producties van het werk in Londen en New York regisseerde, aan zijn heropleving van 1998-99 en de belangrijke rol die Los Angeles speelde in de evolutie van het script. “We zijn in 1998 geopend in de Old Vic in Londen”, schrijft hij. “Vervolgens kwamen we in oktober 1999 naar het Ahmanson Theater om aan onze pre-Broadway-tour te beginnen. Er zou een plaquette aan de muur van dat theater moeten hangen – ‘Amadeus was hier in oktober 1999 klaar na twintig jaar werken’ – omdat het tekstwerk daar werd voortgezet en (denk ik) eindelijk werd afgerond.”

De algemene strekking van de veranderingen was om Salieri’s actie te de-melodramatiseren en meer aandacht te vestigen op zijn schuldgevoel en metafysische kwelling. Shaffer slaagt in dit opzicht, maar het woordenspel wordt lastiger in de laatste verklarende stadia. En Salieri lijkt meer een hybride wezen, alsof een slechterik uit Christopher Marlowe plotseling een Shakespeareaans zelfbewustzijn had gekregen.

Mays’ vertolking is duivels complex. (Ik kan me niet voorstellen dat iemand zijn interpretatie van het personage overtreft, zelfs met al het illustere precedent uit het verleden.) Er is geen laag die niet is uitgegraven in een uitvoering met buitengewone verbale faciliteit en kleur. ‘Amadeus’ leunt zwaar op monologen, en Mays is niet alleen een crack-ensemblespeler, maar ook een meestersolist. (Zijn hoogstandje in “Een kerstlied”, waar hij tientallen personages speelde, wat overeenkwam met zijn virtuositeit in Doug Wrights “I Am My Own Wife.”)

Het stuk begint aan het einde van Salieri, het toneel van een stervende man die argwaan wekt over zijn rol in de dood van Mozart. Mays’ Salieri – kaal, kauwend op Italiaanse koekjes en schuimend op de mond als hij in de greep is van ziedende wrok – heeft een verhaal te vertellen, een detectiveverhaal waarin de misdaad die wordt onderzocht misschien niet de moord is die hij aanprijst, maar een spirituele overtreding die nog pijnlijker is om te bekennen. Salieri is een verstokte zelfpromotor en vastbesloten om te bepalen hoe hij herinnerd zal worden. En als hij Mozart niet kan verslaan op muziek, dan accepteert hij graag een plaats in de geschiedenis als zijn moordenaar.

AMADEUS bij Pasadena Playhouse – Jefferson Mays

(Jeff Lorch)

Het stuk spoelt terug naar het moment waarop Mozart (Sam Clemmett) het toneel betreedt, schreeuwend als een hofnar en scatologische opmerkingen maakt zoals het ‘obscene kind’ waarmee Salieri (nu met een pruik op) hem vergelijkt. Terwijl de vermoeide hofcomponist begraven ligt in de bureaucratie van de staatsmuziek, tientallen leerlingen lesgeeft, in eindeloze commissies zit en anthems en koorstukken componeert, snelt Mozart werken van verrassende originaliteit af terwijl hij zich gedraagt ​​als een complete mafketel.

Mays en Clemmett zijn goed aan elkaar gewaagd als antagonisten en balanceren de flamboyante tekortkomingen en de koppige menselijkheid van hun personages. Clemmetts Mozart is een libertijn met een babyface, een overgroeide jongen die in rokken probeert te klimmen. Mays’ Salieri is tegelijkertijd verbijsterd over zulk schunnig gedrag en bitter jaloers dat Mozart uitzonderlijk genoeg is om ermee weg te komen.

Mozart is echter niet louter een kinderachtige boef, zoals blijkt uit zijn relatie met Constanze van Lauren Worsham. Terwijl hun romance in een huwelijk verandert, begint de realiteit voor hen beiden. Hun armoede, de vrucht van Salieri’s kwaadaardige trucjes, stelt de grenzen van hun uithoudingsvermogen op de proef. Het genie van Mozart wordt niet zozeer onopgemerkt als wel onbezoldigd. Wanneer Constanze haar breekpunt bereikt, wordt de imbeciliteit van Mozart ontmaskerd als kwetsbaarheid. Hij is verloren zonder haar koesterende sensualiteit.

Tresnjak behandelt het stuk alsof het een tragedie is en draagt ​​het masker van komedie. Hij verzet zich niet tegen het melodrama dat inherent is aan het materiaal, maar hij weigert er zich te veel aan over te geven. Deze productie heeft mij er niet van overtuigd dat “Amadeus” een wereldklassieker is. (Het verhaal loopt op sommige punten vast en het tweede bedrijf wordt overschreven.) Maar ik betwijfel of ik tijdens mijn leven de kans zal krijgen om een ​​betere opwekking te zien.

AMADEUS bij Pasadena Playhouse – Sam Clemmett en Jefferson Mays

(Jeff Lorch)

De speelse onbezorgdheid van het ensemble zorgt ervoor dat de productie drijft. Matthew Patrick Davis accentueert met een knipoog de onverschilligheid van Jozef II, een keizer die in Mozart misschien een weerspiegeling ziet van zijn eigen onvolgroeide karakter. John Lavelle straalt een geparfumeerde geur van moderne kamp uit in zijn vertolking van Orsini-Rosenberg, de kieskeurige, achterbakse directeur van de Keizerlijke Opera.

De Venticelli, de refreinachtige ‘leveranciers van feiten, geruchten en roddels in het hele stuk’, aldus Shaffer, worden gespeeld door Jennifer Chang en Hilary Ward met een tijdloze levendigheid. Sopranen Michelle Allie Drever en Alaysha Fox geven ons een staaltje van Mozarts opera-preëminentie. (Het hoogtepunt is “Soave sia il vento”, een prachtig trio uit “Così fan tutte” dat hier wordt uitgevoerd met Jared Andrew Bybee.)

Maar het is op visueel vlak dat de productie het meest betoverend is. De kostuums van Linda Cho, helemaal opnieuw opgebouwd door de kostuumwinkel van LA Opera, roepen de spectaculaire weelde op van deze door muziek geobsedeerde Weense wereld. Will Vicari’s pruik- en make-upontwerp completeren de extravagant kunstmatige mode van die periode. De belichting van Pablo Santiago en de projecties van Aaron Rhyne geven de productie een dromerige vloeibaarheid, ideaal voor een stuk dat zowel uit Salieri’s geheugen als uit zijn onbewuste voortkomt.

Alles zou echter verloren zijn zonder de kwikzilveren genialiteit van Mays – de manier waarop hij in een mum van tijd kan overschakelen van woeste ironie naar wraakzuchtige woede naar goddeloze wanhoop. Salieri is wellicht een middelmatigheid, voorbestemd om een ​​voetnoot te zijn in het korte maar onuitwisbare leven van Mozart. Maar in de coteriewereld van theaterkenners heeft Mays een plaats verdiend tussen acterende onsterfelijken.